بيشتر صنايع دستي استان عبارتند از: قلم زني روي مس و برنج، خراطي و سبد بافي، خاتم كاري، شيشه گري، تراش و نقاشي روي شيشه، زيلوبافي، نقاشي روي چرم، قالي بافي و چاپ باتيك، سفال گري، حصير بافي، ورني بافي و دست بافي، جاجيم و گليم، چنته، روبه پشتي، جوال، خورجين.

پتو بافي
اين صنعت فقط در روستاي قشلاق ملارد، از توابع كرج، رواج دارد و دست اندركاران آن را عموماً افراد غير بومي مهاجر از تبريز و ديگر نقاط كشور تشكيل مي دهند.

جاجيم بافي
كوهستاني بودن و داشتن مراتع سرسبز و گله داري گسترده در منطقه فيروزكوه، اين منطقه را به يكي از مراكز توليد پشم ايران تبريل كرده است. جاجيم هاي توليدي در روستاهاي فيروز كوه به دليل نزديكي منطقه با مازندران كاملاً تحت تاثير دست بافت هاي آلاشت است، با اين تفاوت كه عرض جاجيم هاي توليدي آن از 25 سانتي متر تجاوز نمي كند. گروهي از عشاير ساكن در روستاي «قجر تخت رستم » از توابع شهريار ، نيز در گذشته به توليد جاجيم هاي بسيار نفيس اشتغال داشتند كه امروزه به دليل جاذبه هاي اقتصادي قالي بافي جذب اين حرفه شده اند. در روستاهاي كوهان از توابع دماوند، كارگاه هاي توليد جاجيم، به توليد بافته هايي به عرض 52 سانتي متر اشتغال دارند. عشاير اسكان يافته در روستاهاي قشلاق فرون آباد، قشلاق حاجي آباد، قلعه نو و لپه زنگ (از توابع شهر ري) نيز با بافت جاجيم آشنايي دارند.

چادر شب بافي
ديرينه ترين صنعت دستي رايج در مناطق روستايي استان تهران بافت چادر شب در اندازه هاي متفاوت، براي مصارف مختلف است.

حوله بافي
در گيلان و كوهان به وسيله دستگاه هاي دو وردي ساده به توليد نوعي حوله ابريشمي در اندازه هاي مختلف مي پردازند. در روستاي آبسرد از توابع دماوند نيز حوله بافي رايج است.

زيلوبافي
در منطقه ورامين بافت زيلوهاي نامرغوب و ارزان قيمت رواج تقريباً گسترده اي دارد و در قشلاق داود آباد ورامين، باقرآباد، گرگ تپه، قرچك و خيرآباد كارگاه زيلوبافي داير است و گروهي توليد كننده غير بومي با بهره گيري از دستگاه هاي بافندگي دستي سرگرم به كار هستند.

شيشه گري
در روستاهاي خيرآباد (از توابع ورامين) و قشلاق ملارد (از توابع كرج) كارگاه هاي شيشه گري داير است. توليد عمده اين كارگاه ها پارچ و ليوان ها و گاهي گلاب پاش است.


قالي بافي
بافت قالي و قاليچه در استان تهران گستردگي چشمگيري دارد. اين هنر به صورت حرفه اي خانگي در تمام نقاط روستايي رايج است.

گليم بافي
گليم بافي در استان داراي سابقه طولاني است و بافت انواع گليم نقش دار و مخطط در نقاط مختلف رواج دارد. گليم بافان روستايي براي تار و پود بافته هاي خود از پشم استفاده مي كنند ، ولي در پاره اي موارد نيز براي توليد محصول مرغوب تر از نخ پنبه اي براي تار بهره مي گيرند. گليم بافي در اغلب نقاط استان رواج دارد، روستاي اميريه (از توابع فيروزكوه)، قشلاق فرون آباد، حاجي آباد و قلعه نو (از توابع شهرري)، روستاهاي كرج از اين جمله اند.

نمدمالي
از جمله صنايع پرپيشينه مناطق روستايي استان تهران نمدمالي بودكه در حال حاضر تقريباً منسوخ شده است. در سال هاي اخير كليه دست اندركاران از اين صنعت دست كشيده و فقط تعداد معدودي از عشاير هنگامي كه به مراتع حومه منطقه شميران كوچ مي كنند تعداد محدودي نمد براي مصرف شخصي توليد مي نمايند. تعدادي نمدمال در روستاي «كش» از توابع طالقان نيز هنوز حضور دارند.

ديزي، آش شله قلمكار، آش زين العابدين، اشكنه، آبگوشت بزباش، دمپختك.

زورخانه
زورخانه محل ورزش هاي پهلواني ايران است. در اين مكان، زير يك سقف گنبدي شكل كه گود ورزش درست زير آن قرار دارد، مرشد با ضرب به خصوصي شروع ورزش را اعلام مي كند: اول شنا، بعد ميل گرفتن، چرخ، پارو زدن، كباده گرفتن با آهنگ همراه با اشعار شاهنامه و مدح مولا علي (ع) برخي از اين حركات دسته جمعي و بقيه انفرادي انجام مي شود. در پايان ورزش مرشد دعا مي خواند و ورزش كاران با گفتن امين و بوسيدن زمين، از گود خارج مي شوند.

گل ريزان: يكي از صفات نيك ورزش كاران باستاني، احساس همدلي آنان نسبت به هم است. اين احساس در مراسم گلريزان تبلور مي يابد. به اين ترتيب كه اگر يكي از ورزش كاران با سابقه از لحاظ مالي در تنگنا باشد، با ترتيب دادن مراسم گلريزان و دعوت از افراد مختلف، سعي مي كنند مشكل او را بر طرف كنند. براي اين كار در شبي معين گرد هم مي آيند و در پايان ورزش، ميان دار كه سابقه و احترامي بيش از سايرين دارد، در وسط گود شروع به چرخيدن مي كند و از هر يك از مدعوين براي فرد نيازمند پول جمع مي كند.

زبان اصلي مردم تهران و استان تهران، فارسي است. اما در بعضي نقاط زبان هاي محلي نيز ديده مي شود كه در مجموع از لهجه هاي فارسي محسوب مي شوند. به طور كلي زبان و گويش هاي ديگري مانند آذري، گيلكي، لري، مازندراني نيز به دليل مهاجرت ها به آن افزوده شده است.
 

اشتهارد و كرج: اهالي اشتهارد خود را از طايفه «تات» يا «ترك» مي دانند. تات ها به گويش محلي و تركها به گونه اي از ترك آذري تكلم مي كنند. مردم برخي روستاها مانند پلنگ آباد و جار به هر دو زبان سخن مي گويند.

تهران و ري: ساكنان تهران قديم قبل از پايتخت شدن مانند روستانشينان كنوني شميران و آبادي هاي مجاور سخن مي گفتند. اما شهر تهران لهجه خود را از دست داد و لهجه فعلي آن تركيبي از انواع لهجه هاي ايراني است. زبان محله «چال ميدان» در محاوره، لحن والفاظ خاصي داشت كه به غني سازي فرهنگ عامه كمك مي كرد. اين لحن هنوز در گوشه كنار اين محله به گوش مي رسد. در زبان محاوره اي تهران طبقات اجتماعي نقش مهمي داشته اند و هر قشري لحن زبان خاص خود را داشته است.
 

دماوند: گويش منطقه دماوند را مي توان در شمار گويش هاي اصيل ايراني قرارداد. لهجه اين منطقه به دو دسته تقسيم مي شود: تاتي و لهجه ها و گويش هاي غيرتاتي.
 

شميران (قصران ): زبان عمومي قصران لهجه اي از زبان باستاني پهلوي رازي است، ولي در لهجه ميگون، شهرستانك، لالون، زاگون، روته، گرمابدر، شمشك و دربندسر، لهجه مازندراني غلبه دارد.
 

رباط كريم: چند دسته گويش در اين منطقه به چشم مي خورد: تركي شاهسون در روستاهاي منجيل آباد، آلارد، انجم آباد گويش فارسي در رباط كريم، سلطان آباد، اكبرآباد، سبزدشت، حصارك  نقاط چند زبانه(تركي، لري، تاتي، فارسي)
 

شهريار: در شهريار و نقاط روستايي آن به گويش هاي تركي، لري، كردي، فارسي، تكلم مي شود. برخي نقاط ترك زبانند و خود را از اعقاب شاهسون هاي آذربايجان مي دانند.
 

ورامين: چند گويش در اين منطقه وجود دارد. از جمله ايل دماوند كه به لري تكلم مي كنند.

پوشاك مردانه

سرپوش ها: شامل كلاه نمدي كه كلاه لبه كوتاهي شبيه عرقچين است. كلاه حسن بيگي كه لبه اي بلندتر دارد، كلاه نيمچه بختياري، كلاه فراشي، كلاه بختياري كه قسمت بالاي آن پهن و هر چه به دهانه مي رسيد جمع مي شد، كلاه تخم مرغي كه شبيه نصف تخم مرغ بود، كلاه پوستي، كلاه مقوايي، كلاه پهلوي، شال.

تن پوش ها: شامل پيراهن، شلوار، قواي مراد بيگي، قواي معمولي، سرداري، پستك.

پوشاك زنان
پوشاك زنان در دوره قاجاريه به شيوه دوره زنديه بود. در اين دوره اغلب براي روبند پارچه سفيد انتخاب مي شد كه بلندي آن در بيشتر مواقع تا زانو نيز مي رسيد. روي روبندو در جلوي چشم ها تكه هاي توري تعبيه مي شود. پاپوش زنانه در دوره قاجاريه با دوره هاي قبل فرقي نداشت و عموماً نعلين و ساغري نوك برگشته استفاده مي شد. طرح گالشي، كفش نرم پاشنه و خط دور كفش، معرف اندازه آن بود. سه خط كوچكترين و هفت خط بزرگترين شماره كفش به شمار مي رفت. از كفش هاي فرنگي دوز زنانه نيز بايد ياد كرد. پيراهن بانوان معمولاً از ململ سفيد بود. ارخالق ها گاه تا ران نيز مي رسيد. اين دامن را پرچين تهيه مي كردند و آن را شليته مي ناميدند. نوعي دامن شلواري هم «تنبان» ناميده مي شد. تنبان شبيه شليته بود با اين تفاوت كه مانند شليته وسط آن باز نبوده و از وسط دو قسمت جلو و عقب به هم دوخته مي شد.

سرپوش: براي سرپوش نيز چهار قد توري به شكل چهارگوش بريده مي شد. آنگاه به شكل مثلث آنها را تا مي كردند و طوري آن را به سر مي انداختند كه زاويه قايم در پشت سر و دو گوشه ديگر بر روي سينه ها و در زير گلو به هم مي رسيد و به وسيله گره زدن و يا سنجاق آن را بر سر محكم مي كردند.

كمربند بازي يك دايره در وسط مي كشند. پنج نفر در دايره مي ايستند و 5 نفر كمربندها را به نحوي در دايره مي گذارند كه سگكها به طرف بيرون باشد. افرادي كه بيرون دايره ايستاده اند سعي مي كنند كمربند را از داخل خط بردارند. در اين تلاش اگر كسي كه داخل بود بيرون كشيده شود، كتك مي خورد و مي سوزد. از سوي ديگر كساني كه داخل هستند، افراد بيروني را به داخل مي كشند، كتك مي زنند و بيرون مي اندازند. وقتي تمام افراد يك گروه بسوزند، آن گروه بازنده محسوب مي شود. در اين مورد اگر يك نفر از افراد بيرون دايره به يكي از افراد داخل دايره لگد بزند، همه افراد آن گروه مي سوزند و بازنده مي شوند.

بازي بارون مي آد جرجر
وقتي باران مي بارد بچه ها تنها يا دسته جمعي به حياط خانه مي روند. زير باران مي ايستند و هر دو دست را صليب وار باز مي كنند. به آسمان نگاه مي كنند و دور خود مي چرخند و مي خوانند:
بارون مي آد جرجر /پشت خونه هاجر /هاجر عروسي داره (كرده) /دم تخروسي داره (كرده) /جارو كنيم بهر تو /پارو كنيم بهر تو /تيغ نرود پاي تو.

بازي جم جمك برگ خزون
براي شروع، به اتفاق آرا يكي از بازيكنان را به عنوان «اوستا» انتخاب مي كنند و همگي دست ها را مشت كرده روي هم مي گذارند و شروع به خواندن اشعار مي كنند: جم جمك برگ خزون /مادرم زينب خاتون /گيس داره قد كمون /از كمون بلند ترك /از شبق مشكي ترك /گيس او شونه مي خواد /شونه فيروزه مي خواد /هاجستم و واجستم /تو حوض نقره جستم /نقره قلمدونم شد /هاجري به قربونم شد.
زماني كه اشعار خوانده مي شود بچه ها دست هاي مشت كرده خود را در جا مي جنبانند. با تمام شدن اشعار بچه ها بايد با زيركي بلافاصله دست هاي خود را كنار بكشند. از خطر گرفتار شدن به دست «اوستا» برهانند . در غير اين صورت بازنده بازي خواهند بود.
برخي ديگر از بازيها عبارتند از:

الك دولك، چوق توپ، گال گالك، يه قل دو قل، دورنا بازي، دوز قلعه.

نوروز
جشن نوروز با آداب و رسوم ويژه اي همراه است:

حاجي فيروز
بر اساس نوشته عبدالله مستوفي، حاجي فيروز با خاك زغال و با دوده بخاري چهره خود را سياه مي كرد و كلاه شيپوري و يا استوانه اي بلند كه از كاغذ يا مقوا بود بر سر مي گذاشت و جامع رنگين چهل تكه كه زنگوله هايي به آن دوخته شده بود، مي پوشيد.

چهارشنبه سوري
در اين روز مردم آتش بازي مي كنند و آش رشته يا به اصطلاح اهالي منطقه دماوند «كته را» مي خورند. در اين روز آتش افروخته مي شود و از روي آن مي پرند و مي خوانند: زردي من از تو –سرخي تواز من.

پنجك يا پنجه
پنج روز آخر سال را كه هوا سرد بود. پنجك يا خمسه مسترقه مي گفتند. خطر يخ زدن محصولات در اين چند روز وجود داشت. از اين رو مردم به كوه مي رفتند و جشن مي گرفتند تا هوا بدتر نشود.

عيد نوروز
در روز عيد مردم به ديد و بازديد مي پردازند و لباس هاي نو و تميز به تن مي كنند. در گذشته بزرگترها به كوچكترها عيدي و تخم مرغ رنگي مي دادند و عموماً شيريني و تنقلاتي چون كشمش، مويز و نقل براي بازديد كنندگان ايام عيد مي آوردند. در روستاها مراسم عيد ديدني از خانه كدخدا يا سالخوردگان و بزرگان شروع مي شد.

سيزده به در
در سيزدهمين روز فروردين، مردم سبزه اي را كه پيش از فرا رسيدن عيد در خانه سبز كرده اند. به صحرا مي برند و آن را به آب روان مي سپارند. غذاي اصلي روز سيزده به در كوكو سبزي است. در اين روز بازي هاي متنوع همراه با اشعار مناسب اجرا مي شود.

تيرما سيزده
در شب 13 تيرماه در آهار مردم هر خانه دور هم جمع مي شوند و به نقل داستان ها و قصه ها مي پردازند و با ديوان حافظ فال مي گيرند. نوجوانان نيز به پشت بام مي روند و دستمالي را به ريسمان مي بندند و به خانه ها مي اندازند تا صاحب خانه كشمش، نخودچي، پول خرد در گوشه دستمال ببندد. در حوزه دماوند و فيروزكوه نيز مراسمي به نام «لال بازي» دارند.

نام گذاري
در شب ششم زايمان وليمه مي دهند و نام گذاري مي كنند. در اين مراسم عده اي از مردان و زنان براي شام دعوت مي شوند. پيش از صرف شام بچه را بيرون مي آورند و در بغل ريش سفيد مجلس مي گذارند و از او مي خواهند براي نوزاد نامي برگزيند. آنگاه ريش سفيد چند اسم روي كاغذ نوشته و آنها را لاي قرآن مي گذارد و اذان به گوش راست و اقامه به گوش چپ نوزاد مي خواند. به دنبال آن يكي از كاغذها را از لاي قرآن بيرون مي آورد. او اسم را مي خواند و بقيه براي تاييد صلوات مي فرستند.

آش دنداني
وقتي نوزاد شروع به درآوردن دندان مي كند براي او آش دندوني درست مي كنند تا دندان هايش راحت و سبك بيرون آيد.

مكتب خانه
در گذشته مكتب دار ابتدا الفبا و هجي كردن را مي آموخت. پس از آن شاگرد بايد يك كله قند و انعامي از اين نوع براي مكتب دار مي آورد. از ابزارهاي مكتب دار چوب و فلك بود كه در باورها و ضرب المثل هاي عاميانه از چوب و جور استاد فراوان ذكر رفته است. مكتب دار از ميان شاگردان يك نفر را به عنوان خليفه (مبصر) انتخاب مي كرد. وظيفه خليفه اين بود كه امر به جارو كردن مكتب خانه كند، دستور خريد روزانه خانه مكتب دار را صادر كند و هر عيد براي مكتب دار عيدي جمع كند.

چله
مردم شب اول چله يعني شب يلدا را كه طولاني ترين شب سال ناميده مي شود، به شب نشيني و تفريح مي گذارنند و آجيل، هندوانه، گندم برشته، گردو و كشمش مي خورند و فال حافظ مي گيرند.

نذري ها
از سفره هاي نذري كه درتهران مرسوم بوده است، مي توان به موارد زير اشاره كرد:

سفره حضرت رقيه (س): مهر الزمان نوبان مي نويسد: نذر سفره حضرت رقيه متداول ترين و نيز از ساده ترين سفره هاي نذري است. زمان برگزاري آن دوشنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه است و محل آن معمولاً در اماكن متبركه چون امامزاده ها و مساجد است.

آجيل مشكل گشا: اين آجيل عبارت از توت خشك، نخودچي، فندق، پسته، نقل، كشمش و بادام است كه براي رفع گرفتاري ها و مشكلات نذر مي كنند.

مولودي خواني: يكي از مراسم زنانه پرطرف دار مولودي خواني است.

ماه محرم
يكي از نشانه هاي عزاداري براي سيدالشهدا اجراي مراسم تعزيه است. تعزيه در آغاز ساده برگزار مي شد و منظور از آن بيان احوال و مصايب خاندان اباعبدالله و واقعه غم انگيز كربلا بود. تعزيه خواني در زمان ناصرالدين شاه با ساخت تكيه دولت به وسيله معير الممالك به اوج خود رسيد.

تپه و قبرستان قيطريه
تپه و قبرستان قيطريه در منطقه قيطريه واقع شده و مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از ميلاد است. جمع مساحت كاوش شده در اين تپه بيش از 5000 متر مربع است كه در تراشه ها و گمانه زني ها تعدادي گور باستاني و تعدادي ظروف سفالي از اين گورها  كه بالغ بر 2500 قطعه هستند به دست آمد. فراواني ميراث سه هزار ساله شهر مردگان قيطريه تاكنون در هيچ هپه باستاني سابقه نداشته است.

 تپه واوان
 تپه واوان از تپه هاي تاريخي متعلق به دوره ساساني است كه در كنار شهرك واوان شهرستان اسلامشهر قرار گرفته است. اين تپه با شماره 1955 به ثبت رسيده است.

تپه چشمه علي
در مجاورت شهر ري و در كنار چشمه اي به همين نام نزديك ابن بابويه قرار دارد. در اين محوطه اشيا و آثاري از دوره ماقبل تاريخ و ادوار تاريخي ساساني و پارتي و دوره هاي اسلامي به دست آمد.

قره تپه شهريار
قره تپه شهريار از تپه هاي باستاني متعلق به هزاره 5 و 4 قبل از ميلاد است كه طبق حفاري هاي انجام شده با چشمه علي شهرري و موشلان تپه اسماعيل آباد تقريبا متعلق به يك دوره است.

تپه شغالي پيشوا
اين تپه در دامنه شمال غربي تپه هاي طبيعي شهر پيشوا واقع شده و تراسي با وسعت كم دارد. اين نقطه با توجه به اهميت سوق الجيشي و نزديكي به رودخانه جاجرود در اواخر هزاره ششم پيش از ميلاد محل استقرار اقوام پيش از تاريخ بوده است.

تپه ميل
تپه ميل در كنار جاده ميل به ورامين و در نزديكي ده خير واقع شده است. اين تپه از تپه هاي بسيار كهن منطقه است كه بقاياي آتشكده اي قديمي بر روي آن به جاي مانده است.

تپه گبري ري
در شمال خاوري امين آباد، تپه اي قرار دارد كه به نام تپه گبري مشهور است. بر بالاي اين تپه آثار برج سنگي و گچي بزرگي از دوران ديلميان باقي مانده كه به احتمال قوي مقبره مرداويج زيارگيلي از سرداران معروف آل زيار (ديلمي) است.

تپه خرم آباد  ساوجبلاغ
تپه خرم آباد از تپه هاي تاريخي به جا مانده از هزاره اول قبل از ميلاد است. اين تپه در روستاي خرم آباد شهرستان ساوجبلاغ قرار دارد و با شماره 1378 به ثبت رسيده است. شامل چند سطر نوشته مربوط به وقايع زمان سلطنت فتح علي شاه و نقوشي از سربازان و شاهزادگان است كه در مركز آن تصويري با عنوان السلطان فتح علي شاه جلب نظر مي كند.
 

قله دماوند
قله 5671  متري دماوند به عنوان سمبل عظمت و استواري ايران، با دارا بودن اقليم كوهستاني و ييلاقي و چشمه هاي آب گرم و مناظر و چشم اندازهاي بديع و زيبا همواره جاذب توريست بوده و جمعيت هاي ساكن زيادي را در دامنه هاي خود جاي داده است. قله مشهور دماوند بلند ترين قله رشته كوه هاي البرز است كه در 35 كيلومتري شمال شهر دماوند در محدوده شهرستان لاريجان ودر75 كيلومتري شمال خاوري تهران بزرگ قرار گرفته است. ارتفاع دماوند از سطح درياي مازندران 5636 متر و از سطح دريا هاي آزاد 5671 متر است. چشمه هاي آب گرم معدني بيشتر در جنوب خاوري كوه قرار گرفته اند و درجه حرارت آب آن ها در حدود 70 تا 80 درجه سانتي گراد است.

قله توچال
قله توچال است كه 3957 متر ارتفاع دارد، معروف ترين و مرتفع‌ترين كوه شمال تهران است. قله توچال در 7 كيلومتري (خط تقسيم) دربند قرار دارد. اين قله و اطراف آن به علت ارتفاع زياد در بيشتر اوقات سال پوشيده از برف بوده و به خاطر داشتن هواي معتدل و مطبوع در اواخر بهار و تابستان به ويژه روزهاي تعطيل محل تفرجگاه علاقمندان به طبيعت و كوهستان مي باشد.

غار يخ مراد
اين غار در مسير جاده تهران - چالوس در منطقه گچ سر و در جايي مصفا به نام آزادبر قرار گرفته است. غار يخ مراد از عجايب غارهاي جهان به شمار مي آيد. زمستان هاي گرم و تابستان هاي بسيار سرد دارد و داراي قنديل هاي آهكي و يخي است. برودت درون غار به اندازه اي است كه تا ماه خرداد هم مي توان قنديل هاي يخ را درآن ديد. در فصل بهار، گياهان معطر كوهستاني محوطه بيرون غار را مي پوشانند كه اين براي بازديد كنندگان از غار بسيار ديدني است.

غا ر بورنيك
اين غار در جاده دماوند - فيروز كوه نزديك روستاي هرانده واقع شده است. در فصل تابستان هواي درون غار بسيار خنك و دل پذير است.

غار رود افشان
اين غار در دهكده رود افشان شهرستان دماوند و در كوهستان البرز مركزي واقع است. غار رود افشان در مسير راه كوه نورداني است كه به ارتفاعات منطقه صعود مي كنند. درون غار پوشيده از مواد آهكي است كه به صورت قنديل هايي از سقف غار آويزان شده است. همچنين در داخل غار چاله هايي وجود دارد كه آبي زلال از دل صخره هاي سنگي آن بيرون مي آيد. ارتفاع غار به اندازه اي است كه به آساني مي توان در آن حركت كرد.
 

غار گل زرد
غار گل زرد در دشت زيباي لار واقع شده و هر ساله ميزبان كوه نورداني است كه قصد درنورديدن ارتفاعات دماوند را دارند. سطح درون غار، پوشيده از استالاكتيت (چكيده) و استالا گميت (چكنده) است كه به شكل قنديل هايي از سقف و كف آن نمايان شده اند. همچنين سطح غار پوشيده از كربنات كلسيم است كه با روشنايي فانوس كوه نوردان كه بر آن ها مي تابد،
 

غار اينهون
غار اينهون در جاده فيروز كوه نزديك زرين دشت قرار دارد. ابتداي ورودي اين غار در گذشته ساختماني وجود داشت كه اكنون ديواره قسمتي از آن برجاي مانده است. پشت اين ديوار گودالي وجود دارد كه پس از عبور از آن به تالار بزرگي ختم مي شود.

غار بزج
اين غاردر طالقان در 120 كيلومتري شهر تهران واقع است. در گذشته از اين غار به صورت پناهگاه استفاده مي شد. اين امر از دروازه، ديدگاه و نيز محل نشيمن و استراحتگاهي كه در غار وجود دارد، مشهود است. طول غار 25 متر است.
 

غار كله سنگ
اين غاردر كوه هاي طالقان داخل كوهي به همين نام نزديك روستاهاي «سوهان» و «آرتون» واقع است. دهانه غار تنگ است و درون آن منابع آب هاي زيرزميني ديده مي شود. طول غار 85 متر است و از سنگ چين هاي دستي درون غار استنباط مي شود كه اين غار در ادوار پيش از تاريخ مورد استفاده انسان ها بوده است.

غارهاي هيو
در هشت كيلومتري هشتگرد به قزوين، سه غار به فاصله تقريباً 15 متر از يكديگر در دامنه كوه قرار دارند. طبق مطالعات انجام شده اين احتمال وجود دارد كه غارها مربوط به دوران پارينه سنگي باشد.
 

غار لالون ( لالان)
در جنوب غربي روستاي لالون از توابع ساوجبلاغ، در ارتفاع 400 متري در دل صخره هاي مرتفع، دهانه يك غار وجود دارد. داخل غار نشانه دودخوردگي فراوان به چشم مي خورد كه خود نشانه سكونت افراد در زمان هاي دور است. در سمت شمال غار يك پناهگاه صخره اي وجود دارد كه در آن خرده سفال هاي لعاب دار ساده اسلامي از دوره سلجوقي و ايلخاني به چشم مي خورد.

يخچال حصارك كوچك
اين يخچال كه كاملاً سالم مانده در ابتداي ورودي روستاي حصار كوچك در جنوب جاده آسفالته و در جنوب شرقي شهرستان ورامين واقع شده و با شهر ورامين حدود 17 كيلومتر فاصله دارد. ورودي يخچال در جهت شمال قرار دارد و داراي طاق هلالي است. در جهت غربي و شرقي نيز دريچه هاي كوچكي وجود دارد كه احتمالاً از طريق آن ها، يخ هاي جمع آوري شده را به درون يخچال مي ريختند.
 

يخچال علي آباد
در روستاي علي آباد ورامين، مجموعه اي از تأسيسات تاريخي وجود دارد. علاوه بر آب انبار، اين مجموعه شامل يخچال و ديوار براي آب بستن پشت آن، يخ بستن و سپس انتقال يخ به درون يخچال است. يخچال از اتاقي با پلان دايره و مصالح آجر و خشت و گل تشكيل شده كه قسمت فوقاني آن كاملاً فروريخته است. راه ارتباطي به مخزن يخچال به وسيله يك سري پله كه در اتاقي با ابعاد تقريبي 4×4 متر در انتهاي آب انبار قرار دارد، امكان پذير است.

منطقه حفاظت شده ورجين
شكارگاه حفاظت شده 28 هزار هكتاري ورجين در 15 كيلومتري خاور تهران قرار دارد كه دسترسي به آن از مسير جاده لشگرك امكان پذير است و شكاردر آن ممنوع است. براي گردش هاي يك روزه در آن، داشتن وسايل اتراق لازم است.
 

پارك ملي خجير و سرخه حصار
پارك ملي خجير و سرخه حصار در ارتفاع 1547 متري از سطح دريا قرار دارد و ميانگين حداكثر ارتفاع آن 2600 متر و حداقل آن 1450 متراست. اما بيش تر نقاط اين ناحيه در ارتفاع كم تر از2000 متري قرار دارند. تمام اين ناحيه به جز بخش شمال خاوري آن، جزو مناطق حفاظت شده هستند. مساحت پارك ملي سرخه حصار 9380 هكتار است كه تحت كنترل و حفاظت سازمان محيط زيست قرار دارد. آب و هواي اين منطقه نيمه خشك است و اختلاف درجه حرارت روز و شب در آن بالا است. متوسط باران منطقه 305 ميلي متر، متوسط حداكثر درجه حرارت سالانه آن 9/18 درجه سانتي گراد و متوسط حداقل آن 1/9 درجه سانتيگراد است. مهم ترين شبكه آب هاي سطحي كه در اين ناحيه جريان دارد، رودخانه جاجرود است كه پس از سد لتيان، در حاشيه منطقه جريان پيدا مي كند و در شهرك پارچين از منطقه خارج مي شود. رودخانه هاي اين منطقه در طول مسير خود از بيشه زارهاي انبوه و باغ هاي پر درخت مي گذرند كه زيستگاه انواع پرندگان مهاجر در زمستان مي باشند.
 

منطقه حفاظت شده لار
اين منطقه در شمال و شمال شرقي تهران و در فاصله 90 كيلومتري آن قرار دارد. منطقه لار به علت غناي ساختار هاي طبيعي گونه هاي مختلفي از حيات وحش مانند قوچ – ميش – پلنگ – گراز – روباه و شغال  و 97 گونه پرنده و انواع خزندگان را در خود جاي داده  و از گستره بسيار متنوع گياهي نيز برخوردار است.
 

پارك ملي كوير
پارك ملي كوير نمونه اي از اكوسيستم هاي خشك و بياباني است كه مقدار باران ناچيز آن، اجازه فعاليت هاي كشاورزي را نمي دهد، اين پارك داراي مجموعه گياهي و جانوري ويژه اي است كه به طور شگفت آوري با منابع ناچيز و محدوديت هاي زيستي محيط خود سازگار است  اين پارك داراي گونه هاي متنوع است و پوشش گياهي آن در دشت هاي هموار و كوهستان ها، زيستگاه هايي بسيار مناسب براي زيست وحوش مختلف فراهم كرده است. اراضي مسطح اين پارك با پوشش گياهي كويري و نيمه كويري، زيستگاه پستانداراني مانند پوزپلنگ و گورخر است. بخش هاي كوهستاني آن نيز با پوشش گياهان استپي داراي تعداد قابل توجهي وحوش كوه زي مانند كل، بز، قوچ و ميش است.  پارك ملي كوير مجموعه با ارزشي از ذخاير گياهي و جانوري متنوع و نيز آثار فرهنگي و تاريخي، مانند كاروان سراي شاه عباسي (قصر بهرام) و باقي مانده آثار حرم خانه و عين الرشيد مي باشد. پارك ملي و منطقه حفاظت شده كوير باختر كوير مركزي و خاور درياچه نمك قرار دارد.

دره كن سولقان (‌شمال شرقي تهران) هملون، وزباد ،‌كشار، آهنگرك، دو چناران، وارنگرود، كردان، واريان ارنگه، اوشان فشم، دره چالوس و اوين.

دره دو چناران: دره حصارك فرحزاد در شمال غربي فرحزاد قرار دارد كه دره اي طولاني با ديدگاههاي متنوع، باغ ها  چشمه ها و مسيري پرافت و خيز و مناسب براي راهپيمايي است كه از مسير مي توان به امامزاده داوود رسيد.
 

دره هملون: دره كوچك و كمي صخره اي در 30 كيلومتري جاده جاجرود بعد از روستاي ميگون پس از پل آهني، واقع است و داراي آب و هواي بسيار سرد درفصل بهار و اوايل تآبستان است.
 

دره آهنگرك: ‌اين دره در غرب آبادي ميگون،5 كيلومتر بالاتر از بخش فشم حدفاصل حاجيه افتآب كوه و كوه آهنگرك با مزارع و درختان سرسبز وبسيار نزديك به بخش ميگون از جمله محيط هاي مناسب براي گردش يك روزه است.
 

دره وزباد: در شمال گلآبدره شميران در مكاني سراشيبي در زيردامنه هاي صخره اي قله سه هزارو صد متري اسپيلت قرار دارد و داراي تعدادي چشمه كوچك است.

چشمه آب علي هراز
چشمه آب معدني آب علي در شمال دهكده آب علي در 60 كيلومتري شمال شرقي تهران، در كنار بستر رودخانه مبارك آباد از زمين مي جوشد. در گذشته، مظهر چشمه چندين بار تغيير مكان داده است. در حال حاضر آب چشمه با لوله به كارخانه بطري پركني منتقل مي شود و پس از بسته بندي به مصرف خوراكي مي رسد. آب چشمه آب علي از گروه آب هاي بي كربناته كلسيك سرد با PH متمايل به اسيد است و آهن و سيليس نيز در آن وجود دارد. وجود آهن در تركيب آب چشمه به صورت پايدار به علت وجود Co2 و فشار در زيرزمين است كه پس از خروج از زمين بر اثر كم شدن فشار، Co2 آن به حالت ناپايدار و به صورت رسوب در مي آيد. از آن جا كه پركردن بطري ها با اين آب، به خاطر رسوب موجود ايجاد اشكال مي كند،‌ در كارخانه عمل آهن زدايي نيز از آن صورت مي گيرد.
 

چشمه گله گيله
اين چشمه در بالاترين نقطه روستاي شهرستانك در مسير جاده كرج - چالوس قرار دارد و فاصله آن تا تهران در حدود 1000 كيلومتر است. ده شهرستانك در 12 كيلومتري جاده اصلي كرج واقع شده و با دو ساعت پياده روي از آن مي توان به قصر ناصري كه يادگار عهد ناصرالدين شاه است، رسيد. اين قصر اكنون محل توقف كوه نوردان است. در فاصله كمي از اين بناي ييلاقي چشمه گله گيله قرار دارد كه يكي از پر آب ترين چشمه هاي منطقه است و از ارزش تفريحي بسياري برخوردار است.
 

چشمه علي
تا سال 1319 كه نخستين استخر تهران افتتاح شد، مردم كم و بيش از چشمه علي (شمال ابن بابويه و غرب كارخانه سيمان ري) براي شنا استفاده مي كردند، بعدها چشمه مكاني براي قالي شويي شد. پيشينه تمدن اين ناحيه به 4000 سال پيش از ميلاد مي رسد. از اين جا اشيايي مربوط به دوره خلفاي اموي و عباسي و سلجوقيان به دست آمده است.
 

چشمه وله گچسر
اين چشمه در جنوب باختري گچ سر و شمال باختري دهكده وله قرار دارد و فاصله آن تا هتل گچ سر دو كيلومتر است. آب چشمه از گروه آب هاي بي كربناته كلسيك گوگردي سرد است كه گوگرد آن از احيا سولفات حاصل مي شود. اين نوع آب ها در درمان بيماري هاي جلدي، مجاري تنفسي و روماتيسم ها موثرمي باشد.

چشمه قلعه دختر
اين چشمه در 2 كيلومتري شمال باختر جاده تهران - آمل، در محل پل دختر، بين گردنه امام زاده هاشم و پلور به فاصله 50 كيلومتري تهران است. آب چشمه در بلندي هاي كوه ميان رود در تنگه اي از زمين خارج مي شود و به سوي جاده و سپس رودخانه سرازير مي شود. وجه تسميه چشمه به خاطر قلعه اي به همين نام است كه در كنار آن قرار دارد. مظهر چشمه در زمين هاي آهكي تيره و سخت از دوره ژوراسيك دروان دوم زمين شناسي است. آب چشمه از گروه آب هاي بي كربناته كلسيك سبك و سرد و PH آن نزديك به خنثي است. اين نوع آب هاي معدني براي بيماري هاي دستگاه گوارش، كبد و لوزالمعده مفيد هستند.

چشمه شاهدشت كرج
آب معدني شاه دشت در 35 كيلومتري جنوب كرج واقع شده و‌آب آن داراي سولفات سديك و كلروره كلسيك سرد است. اين آب ها در درمان بيماري هاي دستگاه تنفسي موثراند و به سبب داشتن يد، براي درمان بيماري گواتر نيز مفيد مي باشند.
 

چشمه البرز
اين چشمه در 60 كيلومتري شمال خاور تهران در دهكده آب علي و در كنار جاده تهران - آمل از زمين مي جوشد. در گذشته با احداث كارخانه اي از آب چشمه براي تهيه فرآورده هايي مانند دوغ و شربت استفاده مي كردند. ولي اكنون اين كارخانه بدون استفاده مانده و آب آن علاوه بر مصرف هاي محلي سرانجام به رودخانه اي كه از جوار كارخانه مي گذرد مي ريزد. آب چشمه آب علي از گروه آب هاي بي كربناته و سولفاته كلسيك منيزين آهن دارد و گاز دار و عاري از ميكروب است. اين آب از نظر درماني دفع كننده مواد زايد است و روي كبد و مجراي صفراوي تاثير مي گذارد. همچنين به دليل وجود آهن در تركيب آن، براي درمان كم خوني مفيد است.
 

آبشار لار
 يكي از جاذبه هاي مهم ناحيه لار، آبشار آن است كه در محلي در نزديكي روستاي وانا واقع شده است. اين آبشار زيبايي خاصي دارد.

 آبشار دوقلو
 آبشار دوقلو كه 2700 متر ارتفاع دارد در زير پناه گاه شيرپلا قرار گرفته و يكي از زيباترين آبشارهاي ناحيه شميرانات و محلي مناسب براي رفع خستگي كوه نورداني است كه به ارتفاعات صعود مي كنند. اين آبشار از ذوب برف بلندي هاي البرز به وجود آمده است. برودت آب آن تا حدي است كه حتي در تابستان هم نمي توان بيش از مدتي كوتاه در آن آب تني كرد.
 

 آبشار يخ كوه دماوند: يكي از مشهورترين آبشارهاي يخي جهان است كه زيبايي بسياري دارد. يكي از جاذبه هاي مهم ناحيه لار، آبشار آن است كه در محلي در نزديكي روستاي وانا واقع شده است. اين آبشار زيبايي خاصي دارد.
 

آبشار سنگان: اين آبشار در انتهاي جاده كن - سولقان در روستاي سنگان است اوج شكوه اين آبشار فروردين وارديبهشت است.
 

آبشار پيچ ادران: از جمله آبشارهاي فصلي دراطراف تهران است كه ازذوب برف‌ها در بهار و تابستان پديد مي‌آيد و در 15كيلومتري جاده كرج - چالوس واقع است.
 

ساير آبشارها ي استان تهران: شكرآب در ميگون تهران – اوسون در منطقه دربند تهران.

درياچه تار
اين درياچه بعد از شهرستان دماوند و در 115 كيلومتري تهران قرار گرفته و از طريق مسيرهاي فرعي قابل دسترسي است. اين درياچه شكلي شبيه به لوزي داشته و آب فوق العاده زلالي دارد و مناسب براي ماهي گيري مي باشد. شيرين و خنك بودن آب درياچه، در دسترس بودن روستاهاي سبز و خرم، مجاورت نسبي چشم اندازهاي درياچه، كوه، رودخانه، چشمه، كشتزارها و باغ هاي روستاهاي اطراف، سكوت و آرامش بي نظير منطقه جلوه هاي زيبايي از شگفتي هاي طبيعت را به نمايش گذارده و از جمله مهم ترين محاسن ناحيه محسوب مي شود. اين منطقه داراي آب و هواي كوهستاني است كه در تابستان، هواي به نسبت خنك آن با بادهاي مداوم و شديد در گذرگاه ها همراه است. ناحيه ساحلي درياچه ها كه قابل استفاده اند از چند هكتار تجاوز نمي كنند. اين ناحيه شبيه دالان دراز با ديوارهاي شيب دار است كه چشم اندازي زيبا را به وجود آورده است.
 

درياچه سد لار
اين منطقه به دليل نزديكي به قله دماوند هوايي خنك و چشم اندازهايي زيبا دارد و ورزش هاي آبي مانند شنا و اسكي روي آب در اين درياچه امكان پذير است.

درياچه سد لتيان
اين درياچه در 25 كيلومتري شمال خاوري تهران قرار گرفته و با 330 هكتار وسعت روي رودخانه جاجرود ايجاد شده است. درياچه علاوه بر زيبايي هاي طبيعي خود محل پرورش انواع ماهي ها نيز است. كرانه ها و پيرامون اين درياچه گردشگاهي گسترده است كه مردم از آن بهره مي گيرند.
 

درياچه سد اميركبير
درياچه سد اميركبير، در كيلومتر 23 جاده كرج - چالوس در تنگه واريان است و اهميت بسياري در جلب گردشگران و گذران اوقات فراغت دارد، به ويژه آن كه اين درياچه نزديك تهران است. وسعت درياچه 4000 هكتار است و در مسير رودخانه كرج تشكيل شده است. هواي پيرامون اين درياچه در تابستان ها خنك و مطبوع است و تعداد زيادي مسافر براي گردش و بهره برداري از چشم اندازهاي زيباي آن به اين منطقه مي روند. در اين درياچه، فعاليت هاي ورزشي و تفريحي مانند: قايق راني، ماهي گيري، اسكي روي آب و پرواز باكايت انجام مي شود.
 

درياچه آهنگ فيروز كوه
اين درياچه در كناره جاده فيروزكوه به سيمين دشت قرار گرفته و وسعت آن نيم هكتار است

باغ سعد‌آباد
باغ سعدآباد با مساحتي در حدود يكصد هكتار، واقع در استان تهران در دامنه‌هاي جنوبي البرز قرار گرفته، كه از سمت شرق با گلابدره، از سمت غرب با ولنجك و از جنوب با تجريش همسايگي دارد. در سال 1299 خورشيدي، پهلوي اول ابتدا 8 هزار متر از اراضي سعدآباد در محدوده كنار رودخانه دربند(كه در آن در حال حاضر عمارت بجاي مانده از مادرشاه سابق واقع گرديده) را تملك كرد. پس از آن تپه علي‌خان والي كه امروز كاخ احمد شاهي بر روي آن واقع است را نيز به محدوده پيش افزود و سپس كاخ سبز (شهوند) را در سال 1301 خورشيدي در آنجا بنا نمود. سعدآباد بعد از آن با الحاق محله‌هايي چون شاه‌محله، ترش‌محله، باغ‌محله، جعفرآباد، قاسم آباد وسعتي تازه يافت و به محل اقامتگاه تابستاني پهلوي اول اختصاص يافت و در طول ساليان، كاخ‌ها و كوشك‌هايي در آن احداث گرديد. در باغ سعدآباد به جز رودخانه دربند كه از شمال به باغ وارد مي‌شود و از گذشته نيز در محدوده باغ وجود داشته و به عنوان يكي از منابع تأمين آب مورد نياز فضاي سبز مطرح بوده، 12 قنات در دوره پهلوي دوم احداث گرديد كه در حال حاضر بسياري از آنها غير فعال و يا نيمه فعال‌اند. پوشش‎هاي متنوع گياهي باغ شامل: چنار، كاج، نارون، اقاقيا، گردو، بادام، ارغوان، ماگنوليا، تبريزي، بيد مجنون، توري، نوئل مي‎باشد. بسياري از گونه‌هاي گياهي نادر و غير بومي هستند كه از خارج كشور به ايران آورده شده و يا از سوي سران ساير كشورها اهدا گشته‌اند. نظم گياهي باغ سعدآباد از نظام هندسي خاصي پيروي نمي‌كند و بيشتر تابع شكل و شيب زمين و مسيرهاي آب است و در عين حال تاثير باغ سازي اروپايي نيز در آن نمايان است. سطح اصلي باغ با چمن پوشانيده شده كه درگذشته در باغ‌ايراني كمتر مورد استفاده بوده است.
ازجمله بناهاي سعدآباد مي‎توان به كاخ شهوند، كاخ سبز، كاخ احمد شاهي، كاخ سفيد، موزه ملت)، موزه هنرهاي زيبا (ساختمان وزارت دربار)، موزه نظامي، موزه مردم‎شناسي، كاخ شمس، كاخ بهمن، موزه بهزاد، موزه آبكار و موزه فرشچيان، گنجينه‌ خط و كتابت ميرعماد، موزه دفينه، موزه ظروف، كاخ موزه عبرت، موزه تاريخ طبيعي اشاره كرد.

باغ فردوس
 باغ و عمارت ييلاقي فردوس در اراضي محمديه با دو عمارت در شمال و جنوب به دستور محمد شاه قاجار (1264-1250) ساخته شد كه عمارت شمالي به كلي ويران و عمارت جنوبي فعلا پا برجاست. اين باغ به شماره 1876 مورخ 11/5/76 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. تاربخ بناي باغ فردوس به دوران محمد‌شاه كه سومين پادشاه قاجار بود مي‎رسد. پايه اين باغ و عمارت ييلاقي را حاجي ميرزا آقاسي، صدراعظم محمدشاه ريخته است.
عمارت باغ فردوس در قسمت شمالي باغ ساخته شده است و از ابتدا به صورت كاخ و محل اقامت اعيان، تزئين شده است. مساحت باغ20 هزار متر مربع و طولش در حدود 280 متر و مساحت عمارت 1000 متر مربع، شامل سه طبقه و نيم، به عرض 26 متر و به طول تقريبا 34 متر است. شيب زمين آن از شمال غربي به جنوب شرقي است و تندي اين شيب به حدي است كه كف طبقه اول بنا با قسمت جنوبي باغ و سقف آن با قسمت شمالي باغ هم سطح است. بعد از فوت محمدشاه در سال 1264 هـ . ق، ناصرالدين‎شاه اراضي اطراف اين باغ را از مالكان خريد و به باغ افزود و پس از اينكه دختر خود را به معيرالممالك، پسر نظام‎الممالك، داد اين باغ را به عنوان هديه ازدواج به او بخشيد و از او خواست ساختمان عمارت جنوبي را تمام كند. معيرالممالك كه خود معمار بود پس از خرج مبالغي هنگفت ساختمان را به اتمام رساند و مراسم عروسي را در همين باغ برگزار كرد. پس از فوت نظام‎الدوله، اين باغ و ساختمان به پسرش دوست‎علي خان معيرالممالك، رسيد. دوست‎علي خان به باغ و ساختمان آن اهميتي نمي‎داد و هر وقت به ييلاق مي‎آمد، نزديك مظهر قنات زير چنارها براي خود خيمه و خرگاهي بر پا مي‎كرد. در نتيجه به دليل عدم مراقبت و رسيدگي اين ساختمان رو به خرابي گذاشت. او سنگهاي مرمر بنا را از جا كند و در نماي عمارت اميريه (مدرسه نظام فعلي) به كار برد. حاجي ميرزا حسين پسر حاجي ميرزا خليل، تاجر شيرازي كه در سراي امير حجره داشت باغ فردوس را از دوستعلي خان معيرالممالك خريد و دست به تعميرات آن زد. پس از او ميرزا حسين تهراني در سال 1308 هـ . ق مالك باغ شد. در حدود سال 1318 هـ . ق در زمان مظفرالدين‎شاه، ميرزا اسماعيل خان امين‎الملك، برادر امين‎السلطان اتابك، آنجا را خريداري كرد. در حدود سال 1329هـ . ق براي سومين بار اين باغ رو به خرابي گذاشت. محمد ولي‎خان سپهسالار تنكابني (خلعتبري) آن را از ورّاث امين‎الملك به مبلغ 18هزار تومان خريد. تجارتخانه طومانيانس كه از محمد ولي‎خان سپهسالار مبلغي طلبكار بود براي وصول طلب خود به عدليه مراجعه كرد. مراجع امر هم پس از رسيدگي، باغ و عمارت را در مقابل طلب به طومانيانس دادند. پس از چندي دولت وقت در مقابل وجهي كه از طومانيانس طلبكار بود باغ را ضبط كرد و اراضي آن را متري 2 تومان و 3 تومان به كارمندان وزارتخانه‎ها فروخت كه قيمت آن را پنج ساله به اقساط بپردازند. قسمتي كه باغ فردوس كنوني است در سال 1316 هـ .ش. به دستور علي اصغر حكمت، وزير معارف، خريداري شد و عمارت آن مرمت گرديد و دبيرستان شاپور تجريش در آنجا داير شد. در دوران پهلوي دوم، اين بنا به دفتر برنامه‎ريزي جشن‎هاي ۲۵۰۰ ساله اختصاص يافت و پس از پيروزي انقلاب اسلامي در اختيار صدا و سيما و بعد از آن زير نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي به مركز اسلامي آموزش فيلم‎سازي تبديل و سپس با هماهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، بنياد سينمايي فارابي، سازمان ميراث فرهنگي كشور و شهرداري تهران براي محل دائمي «موزه سينما» در نظر گرفته شد و موزه سينما در ۲۸ شهريور ۱۳۸۱ با حضور رئيس‎جمهور وقت، رسماً افتتاح شد.

باغ نياوران
باغ نياوران در يكي از شمالي‌ترين نقاط شهر تهران و در دامنه رشته كوه‌هاي البرز واقع شده است. محوطه محصور اين مجموعه به وسعت 122350 متر مربع يا حدوداً 2/12 هكتار مي‌باشد كه سه كاخ صاحبقرانيه، احمد شاهي و نياوران به همراه تعدادي از بناها و فضاهاي خدماتي، رفاهي را در ميان دارد. فتحعلي شاه قاجار براي فرار از گرماي تهران و نيز تفريحات تابستاني دستور داد تا در منطقه‌اي خوش آب و هوا در شمال و خارج از تهران، باغي بسيار زيبا آماده كنند. او نيزارهاي اطراف روستاي «گرده‌وي» يا «كردويه» را به اين امر اختصاص داد. اين ده و منطقه، يكي از قديمي‌ترين نقاط اطراف شهر تهران بود. فتحعلي‌شاه و محمدشاه هريك منزلگاهي ييلاقي در اين مكان ساخته بودند و ناصرالدين‌شاه با تخريب آن، خود قصر نياوران را ساخت. ناصرالدين شاه قاجار كه در سال 1264 قمري به سلطنت رسيد در سال 1267 ق. دستور داد حاج علي‌خان حاجب‌الدوله (اعتمادالسلطنه) عمارت بزرگي را در باغ نياوران بنا گذارد. اين ساختمان در 2 طبقه ساخته شد. چون به دشتي بزرگ اشراف داشت كه شهر را مي‌شد ديد آن را «جهان‌نماي نياوران» ناميد. بعدها در كنار كاخ جهان‌نما عمارتهاي ديگري ساخته شد. بطوري كه دكتر فووريه در خاطرات خود به حدود 50 عمارت مختلف اشاره مي‌كند كه هر يك، به يك يا چند تن از زنان ناصرالدين شاه اختصاص داشت. در سال 1293 ق. ناصرالدين شاه به مناسبت سي‌امين سالگرد سلطنت خود سكه‌اي ضرب كرد كه بر آن نوشته شده بود: ناصرالدين‌شاه غازي خرد صاحبقران. از اين تاريخ به بعد بود كه رسماً لقب سلطان صاحبقران را در تمام مكاتبات اداري و خصوصي خود به‌كار مي‌برد. در همين سال جهان‌نماي نياوران را نيز صاحبقرانيه ناميد. بنابر برخي نقل‎قول‎ها، كاخ مذكور را احمدشاه قاجار براي همسر گرجي خود بنا نموده بود، اما بعدها عمارت مذكور در دوران پهلوي اول جهت اقامت وليعهد و همسر نخستين وي سامان يافته و از آن هنگام در مقاطعي از زمان توسط اين خاندان مورد استفاده قرار گرفته است. در دوره كوتاهي كاخ احمد شاهي به صورت دفتر كار محمد‌رضا پهلوي عملكردي اداري يافت و سپس با انجام آخرين تغييرات معماري داخلي در دوران حكومت پهلوي در آن، به عنوان اقامتگاه اصلي وليعهد وي مجدداً به بهره برداري رسيد و تا سال 1357 خورشيدي، محل اقامت و دفتر وي محسوب گرديده است. آخرين كاخي كه تاريخچه آن مطرح مي‌شود كاخ نياوران در ضلع شمال شرقي مجموعه است. اين كاخ توسط مهندس محسن فروغي طراحي گرديده است. در ابتدا اين كاخ را بعنوان محلي براي پذيرايي و اقامت رؤساي كشورها و ميهمانان عالي‌رتبه دربار طراحي و آماده نموده ‌بودند، اما در حين عمليات اجرايي با انجام تغييرات در كاربري، به محل سكونت پهلوي دوم و خانواده وي براي ايام مختلف سال به غير از فصل تابستان اختصاص‌يافت. اين كاخ نهايتاً از سال 1346 خورشيدي مورد بهره‌برداري پهلوي دوم و خانواده او در ايران قرار گرفت و تا سال 1357 نيز محل سكونت آنها محسوب گرديده‌است. تنوع گونه‌هاي مختلف گياهي، از ويژگيهاي بارز مجموعه فرهنگي - تاريخي نياوران محسوب مي‌شود، تعدادي گونه‌گياهي غير بومي نيز در مجموعه موجود است كه به تدريج با شرايط محيطي منطقه سازگاري يافته و زيبايي خاصي به مجموعه بخشيده‌اند.
مهمترين گونه گياهي مجموعه چنار (Platanus orientalis) است كه سازگاري خوبي از خود در منطقه نشان داده است و تقريباً معادل 8 از پوشش سبز محوطه را به خود اختصاص داده است. عمده آسيب‌هاي جدي طي تغييراتي كه منجر به ساخت كاخ جديد نياوران و نيز پارك نياوران در دهه 40 خورشيدي گرديد، به باغ وارد شد. طي اين مدت بسياري از درختان عرصه شمالي و جنوبي باغ در شمال و جنوب كاخ صاحبقرانيه براي ساخت كاخ جديد و پارك قطع گرديد و چهره باغ به‎كلي تغيير كرد.

بقعه ابن بابويه
اين بنا در گورستان قديمي تهران در شهرري واقع، و مدفن ابوجعفر محمدبن علي بن حسين ملقب به شيخ صدوق در گذشته به سال 381 هـ . ق است. بناي بقعه شامل بقعه، حرم، گنبد و صحن وسيع است كه احتمالاً در دوره فتحعلي شاه قاجار به جاي بناي قديمي ساخته شده است. بناي بقعه با طرح هشت ضلعي بر روي صفحه اي هشت ضلعي بنا شده و ورودي آن در سمت شرق قرار دارد. در درون صحن بقعه، مزار بسياري از بزرگان از جمله مرحوم غلامرضا تختي. ميرزا ابوالحسن خان حكيم، علامه تنكابني ، ميرزا لطفعلي نصيري، علامه دهخدا، ميرزاده عشقي واقع است.

بقعه بي بي شهربانو
در يك و نيم كيلومتري شمال امين آباد و بر فراز صخره اي كوهستاني، در دامنه جنوبي كوه بي بي شهربانو، محوطه اي به طول 32 و عرض 22 متر با ديوار سنگي قرار دارد. اين محوطه از سمت شمال به كوه متصل است. در دو ضلع شرقي و غربي آن در گذشته، تنها ديواري از سنگ و گچ و در وسط ضلع غربي، مدخلي وجود داشت كه بعدها مسدود شد و اكنون تنها آثاري از نماي سنگي بالاي مدخل، از خارج بنا مشهود است. در جنوب اين محوطه يك ساختمان تاريخي از دوران آبادي شهر ري وجود دارد كه نمي تواند از قرن چهارم هجري جديدتر باشد و به احتمال زياد به آثار دوره آل بويه تعلق دارد. در اين بقعه صندوق منبت كاري عتيقه اي وجود دارد كه روي اضلاع شمالي و شرقي آن، تزئينات منبت كاري و كتيبه هاي متعدد به خط ثلث برجسته نقش بسته، روي صندوق تاريخ 888 هـ . ق حك شده است. علاوه بر آن كتيبه هايي نيز روي در ورودي اصلي بقعه كه در شرق حرم قرار دارد، به چشم مي خورد. صاحب مدفن را بي بي شهربانو – دختر يزدگرد سوم و همسر امام حسين (ع) – مي دانند كه از ديد تاريخي قابل قبول به نظر نمي رسد.
 

بقعه جوانمرد قصاب
جوانمرد قصاب يك شخصيت نيمه افسانه اي و نيمه تاريخي است كه در پاره اي از متون به او اشاره هايي شده است. بقعه جوانمرد قصاب در فاصله 1000 متري غرب جاده تهران – شهرري به فاصله كمي از راه آهن فرعي، كارخانه گليسيرين و سيمان واقع شده است. بناي اوليه بقعه مربوط به دوره قاجاريه است.

بقعه سر قبر آقا
بقعه سرقبر آقا اكنون در داخل بافت قديمي تهران در ضلع جنوبي چهار راه مولوي انتهاي خيابان شهيد مصطفي خميني (سيروس سابق) در ميان باغي تقريباً بزرگ و قديمي قرار دارد. در زمان محمدشاه قاجار خارج از حصار شاه تهماسبي شهر تهران، مجاور ديوار معروف شاه عبدالعظيم قبرستان وسيعي قرار داشت كه وسعت آن تا زمين هاي موسوم به چال سيلابي و بازار پالان دوزها امتداد داشت. پس از فوت «حاج ميرزا ابوالقاسم» امام جمعه تهران، او را در عمارت و بقعه مجللي كه فرزندش به عنوان آرامگاه خانوادگي در اين محل ساخته بود دفن نمودند. اين محل چون داراي قبرستاني قديمي نيز بود، به سر قبر آقا شهرت يافت. طرح كلي بقعه از بناهاي دوره قاجاريه و به شكل بناهاي چهار صُفه (ايوان) اي است.

بقعه سيد گته مير
در بخش آبسرد دماوند و فاصله 35 كيلومتري اين شهرستان، امامزاده اي به نام «محمد گته مير» بر تپه بلندي مشرف به روستا كه سطح آن گورستان عمومي را پوشش داده، واقع شده است. گنبد بقعه در مركز پلان واقع شده و زير آن به مقبره اختصاص يافته است. درون يكي از بازوهاي چليپايي (صليبي)، آثار دو قبر برجسته وجود دارد كه ارتفاع يكي بيش از ديگري است و سطح آن با كاشي هاي بسيار زيبا پوشيده شده و صندوق ضريح روي آن قرار دارد. اين كاشي ها به قرون 8 و 9 هـ . ق تعلق دارند. گنبد داراي فرم تخم مرغي شكل است و زير آن داراي تزئينات گچبري زيبا و پركار است كه مي توان آن را به اواخر دوره اسلامي منتسب ساخت.

بقعه سيد ولي
اين بقعه در ضلع شرقي، منتهي اليه بازار قديم اُروسي (يك نوع كفش) دوزها واقع شده و مدخل اصلي صحن آن از سمت در جنوبي، رو به روي مدرسه «شيخ عبدالحسين» است. بناي بقعه نوشته و كتيبه اي ندارد. نام صاحب مرقد در زيارت نامه «سيد ولي بن محمد التقي الجواد» (ص) آمده حرم بقعه مربع شكل و طول ضلع آن تقريباً 5/ 3 متر است. بنا در زمان فتحعلي شاه ساخته شده است.

بقعه شاهزاده سلمان
اين بقعه در شش كيلومتري شرق شهر اشتهارد قرار دارد، و از ايوان شمالي و دو ساختمان بزرگ دو طبقه تشكيل شده است. بناي آن آجري و داراي گنبدي شكيل است. با توجه به شيوه ساختمان و طراحي گنبد مي توان گفت بناي بقعه به قرون 7 تا 9 هـ . ق تعلق دارد.

حرم امام خميني ( ره)
حرم امام خميني در بهشت زهرا از شلوغ ترين و پررفت و آمدترين مراكز زيارتي شهر تهران به شمار مي رود و در محوطه اي بسيار گسترده ساخته شده است. احداث دانشگاه، زائر سرا، مراكز تجاري – خدماتي در دستور توسعه اطراف حرم قرار دارد. در اطراف حرم، چهار گلدسته به بلندي 91 متر به شماره سال هاي زندگي امام خميني احداث شده و ارتفاع حرم تا نوك چراغ پرچم نيز سن رحلت معظم له را نشان مي دهد. دور گنبد با 72 لاله به نام 72 تن تزئين شده است. پنج در ورودي به اسم پنج تن، دروازه هاي حرم را تشكيل مي دهد.

گورستان ظهيرالدوله
در منطقه شميران در انتهاي يكي از خيابان هاي فرعي منشعب از خيابان دربند، باغي به مساحت 4300 متر مربع، آرامگاه بزرگاني چون ملك الشعراي بهار، ايرج ميرزا، رشيد ياسمي، رهي معيري، دكتر محمد حسين لقمان ادهم، محمد مسعود، ابوالحسن صبا، درويش خان، روح الله خالقي، فروغ فرخزاد، حبيب سماعي، مرتضي محجوبي است. اين باغ با دفن عليخان ظهيرالدوله داماد ناصرالدين شاه به گورستان بدل شد. اين گورستان موجب تجديد خاطرات بسياري از روشنفكران و هنرمندان است.

مجموعه گورستان هاي مسيحيان
در زمين هاي سليمانيه و دولاب تهران، مقابر و گورهاي مربوط به مسيحيان ارامنه، روس، يوناني، فرانسوي و لهستاني جاي دارد. در گورستان ارامنه سنگ قبرهايي از 150 سال پيش به جاي مانده است. و در گورستان لهستاني ها قبور برخي سربازان كشته شده جنگ جهاني دوم به چشم مي خورد. گورستان روس و يونان با مقبره زيباي شاهزاده گرجي ارتودكس مذهب، در مساحتي حدود 8000 متر مربع، مقبره سرباز گمنام جنگ جهاني دوم را با ستاره اي سرخ بر فراز آن، در دل خود جاي داده است. در گورستان كاتوليك ها و آشوريان، كتيبه هاي طولي و عرضي در اشكال گوناگون مشاهده مي شود. از ديگر گورستان هاي قديمي مي توان از گورستان بي بي زبيده ، امامزاده عبدالله، امامزاده علي اكبر، امامزاده اسماعيل نام برد.

مجموعه فرهنگي – تاريخي سعدآباد
كاخ سعدآباد از هفت محله در زمان رضاشاه شكل گرفت. جدا از يك عمارت دوره قاجاريه، بقيه عمارت هاي موجود در دوره پهلوي اول ساخته شد. بعد از انقلاب اسلامي در اين مجموعه به روي مردم باز شد. برخي از عمارت هاي اين مجموعه به شكل كاخ – موزه، همان طور كه بود، مانند كاخ ملت (سفيد) و كاخ سبز  (شهوند) به نمايش گذاشته شده است و برخي ديگر با توجه به ويژگي بنا، تبديل به موزه شد.موزه هاي موجود و فعال در اينمجموعه عبارت اند از: موزه پژوهشي مردم شناسي، موزه مينياتور آبكار، موزه هنرهاي زيبا، كاخ موزه ملت، كاخ موزه سبز، موزه نظامي، موزه بهزاد، موزه ملي آب، موزه ميرعماد و موزه فرشچيان.
نشاني:  خيابان ولي عصر، خيابان شهيد فلاحي(زعفرانيه)، خيابان شهيد طاهري، كاخ سعدآباد.

 كاخ موزه سبز
اين كاخ به دستور رضاشاه در سال هاي 1304 تا 1308 بنا شد. ساختمان موزه با رعايت اصول معماري سنتي ايران ساخته شده و از نظر تزئينات داخلي با ساير كاخ موزه هاي موجود در اين مجموعه تفاوت اساسي دارد. گچبري، تذهيب روي ديوارها، خاتم كاري از ويژگي هاي معماري اين بنا است. آثار آن دربرگيرنده فرش هاي ايراني، انواع مبلمان، ظروف چيني، لوسترهاي نفيس خارجي است.
نشاني: كاخ سعدآباد - تلفن 9- 2282031

موزه خط و كتابت ميرعماد
بناي موزه به دوره پهلوي اول تعلق دارد. اين موزه به ياد يكي از بزرگترين خوشنويسان ايراني يعني ميرعماد نام گذاري شده است و مجموعه اي از آثار خوشنويسي ايران از آغاز تا امروز در اين موزه نگهداري مي شود.
نشاني: كاخ سعدآباد . تلفن 9- 22282031

كاخ موزه ملت
اين كاخ از مهمترين كاخ هاي مجموعه سعدآباد به شمار مي رود. ساختمان آن در سال 1310 شمسي آغاز و در سال 1318 آماده بهره برداري شد. اين كاخ در سه طبقه، داراي 54 تالار و اتاق است. معماري نماي خارجي آن به سبك معماري آلمان و معماري داخلي آن تلفيقي از معماري بيزانسي، روسي و ايراني است. تزئينات و گچبري هاي به كار رفته در اين كاخ در نوع خود بي نظير است. اين بنا به كاخ سفيد نيز مشهور است.
نشاني: كاخ سعدآباد .  22282031   

 موزه آبكار مجموعه آثار مينياتور، تشعير، تذهيب، نقش گره، جلد آلبوم و مجموعه آثار مردم شناسي كلارا آبكار (متولد 1294 هـ . ش) در اين موزه به نمايش گذاشته شده است. كلارا آبكار مينياتوريست اصفهاني و برنده گواهينامه درجه اول مينياتور از وزارت پيشه و هنر ( 1230 هـ ش ) بود. وي تابلوهاي خود را به سازمان ميراث فرهنگي كشور اهدا كرده است. اين موزه در سال 1373 هـ .ش گشايش يافت.
نشاني:  كاخ سعدآباد. تلفن 9- 22282031

موزه هنرهاي زيبا
 اين بنا داراي سه طبقه است و قبلاً وزارت دربار بود. بناي مذكور در سال 1359 شمسي به منظور نمايش تابلوهاي نفيس نقاشي ( جمع آوري شده از كاخ ها و نقاط مختلف ) به موزه هنرهاي زيبا تبديل شد. آثار اين موزه در برگيرنده آثار نقاشي هنرمندان ايران و جهان از سده شانزدهم ميلادي به بعد است.
نشاني:كاخ سعدآباد . تلفن 9- 22282031

 موزه پژوهشي مردم شناسي
اين موزه در سال 1363 گشايش يافت و داراي دو طبقه و يك زيرزمين است. اشياي آن شامل وسايل صيد، كشاورزي، دامداري، بافندگي است. در اين كاخ بايگاني ( آرشيو)، كتابخانه و كارگاه هاي مربوط قرار دارند. اين بنا قبلاً كاخ شمس پهلوي بود.
نشاني: كاخ سعدآباد- تلفن 9- 22282031

 موزه نظامي
موزه نظامي ساختماني است دو طبقه كه براي نمايش ادوات جنگي و نظامي مورد استفاده قرار گرفته است. در موزه نظامي پوشاك نظاميان و سلاح ها و ادوات و ابزار جنگي از دوره مادها تا به امروز به شيوه علمي طبقه بندي و به نمايش گذاشته شده است. اين بنا قبلاً كاخ شهرام بود.
نشاني: كاخ سعدآباد - تلفن 9- 22282031

 موزه بهزاد
 اين موزه شامل مجموعه اي ارزشمند از آثار حسين بهزاد است كه به لحاظ تكنيك به دو بخش «سبك قديم» و «سبك جديد» تقسيم شده است.
نشاني:كاخ سعدآباد - تلفن 9- 22282031

موزه ملي آب ايران
اين موزه به منظور حفظ و احيا و معرفي ميراث گذشتگان اين مرز و بوم در صنعت آب، اعم از استحصال و انتقال، توزيع و بهره برداري تأسيس شده است.
نشاني: كاخ سعدآباد . تلفن 9- 22282031

كاخ گلستان

اين كاخ داراي بناهاي متعدد و با ارزشي است كه از آنها مي توان به اتاق موزه ( تالار سلام )، تالار عاج ، چادرخانه ، خلوت كريم خاني، عمارت بادگير، ايوان تخت مرمر ( دارالحكومه )، تالار آيينه، تالار الماس، تالار برليان، عمارت خوابگاه ، كاخ ابيض و موزه مردم شناسي اشاره كرد.
نشاني:كاخ و موزه گلستان ، ميدان 15 خرداد - تلفن : 33113335

 اتاق موزه
 ناصرالدين شاه پس از سفر به اروپا در سال 1290 هـ . ق و ديدن موزه ها و گالري هاي بزرگ كشورهاي غربي دستور داد تا اتاق موزه را براي نگهداري اشياي نفيس بنا نهند. در اين تالار نفيس ترين اشيا و آثار هنري و اهدايي نگهداري مي شد. در سال 1345 به سبب برگزاري مراسم تاجگذاري محمدرضا پهلوي در اين تالار، موزه آرايي آن به طور كلي دگرگون شد و به شكل امروزي در آمد.

ايوان تخت مرمر (ايوان دارالحكومه)
تخت مرمر از 65 قطعه مرمر بزرگ و كوچك تشكيل شده و با طراحي ميرزا باباي شيرازي نقاش باشي و به سرپرستي استاد محمد ابراهيم اصفهاني، حجاري و ساخته شد. بر حاشيه تخت مرمر اشعاري از فتحعلي خان صبا ذكر شده و شعر ماده تاريخ آن معلوم مي دارد كه در سال 1221 هـ . ق ساخته شده است. نام محمد ابراهيم، سازنده آن نيز در پايه تخت ذكر شده است. بعد از فتحعلي شاه، ديگر شاهان قاجار به ويژه ناصرالدين شاه، تصاوير سلاطين بعدي قاجار را در محل هاي مناسب آن تعبيه نمودند. آخرين مراسم رسمي كه در اين ايوان برگزار شد تاجگذاري رضاشاه در سال 1304 شمسي بود.

 تالار آيينه
 شهرت عمده تالار آيينه علاوه بر تزيينات آن بيشتر به دليل نقاشي معروفي است كه  كمال الملك در سال 1309 هـ. ق از آن ترسيم كرده و اينك در كاخ گلستان نگهداري مي شود.

تالار الماس
  تالار الماس از تالار بزرگي تشكيل شده كه جبهه اصلي آن رو به باغ قرار دارد و دو سوي آن پلكان، كفش كن و دهليز جاي دارد. طبقه پايين آن زيرزمين، متناسب با وضع اقليمي تهران ساخته شده است.

 تالار عاج
اين تالار و حوضخانه، دهليز، راهرو، تزيينات نقاشي و گچبري، تمامي به شيوه ايراني و بسيار نزديك به سبك بناهاي دوره زنديه است. در اين تالار در زمان ناصرالدين شاه، هداياي پادشاهان دولت هاي خارجي نگهداري مي شد و در زمان پهلوي محل پذيرايي و برپايي مهماني هاي رسمي دربار بود.

 تالار برليان
 اين عمارت در زمان پهلوي براي برگزاري جلسات رسمي با سران دول خارجي و مراسم تشريفاتي مورد استفاده بود.

خلوت كريمخاني (جلوخان)
 در گوشه شمال غربي محوطه كاخ گلستان، ديوار به ديوار تالار سلام، بنايي سرپوشيده و ستون دار به صورت ايوان سه دهنه اي وجود دارد كه در مركز آن حوضي ساخته شده است. پيشترها، آب قنات شاه از ميان حوض مي جوشيد. امروزه تنها بخش كمي از اين بنا باقي است.

عمارت بادگير
اين عمارت از يك تالار بزرگ مركزي كه به نقاشي، گچبري و آيينه كاري هاي زيبا مزين شده تشكيل شده است. در طرفين اين تالار دهليزها و پله هاي مرمري به زيرزمين وسيع راه مي يابد. در چهار گوشه زيرزمين چهار بادگير بلند پوشيده از كاشي هاي معرق، آبي، زرد و سياه با قبه هاي زرين ساخته شده است.

عمارت خوابگاه
 در سال 1338 شمسي به مناسبت سفر ملكه اليزابت به ايران عمارت خوابگاه احداث شد. اين ساختمان محل اقامت پادشاهان و رؤساي جمهوري بود. در اين ساختمان آخرين بار در سال 1357 شمسي از رئيس جمهور چين پذيرايي شد.

كاخ ابيض
اين بنا به علت رنگ سفيد نماي آن كه به شيوه بناهاي قرن 18 اروپا گچبري و نماسازي شده و نيز به سبب آن كه پله ها و ازاره هاي سراسري كاخ از مرمر سفيد رگه دار است، كاخ ابيض (سفيد) ناميده شده است. اين كاخ از همان ابتداي بناي آن، به محل كار صدراعظم هاي دوره قاجار و پهلوي اختصاص يافت.

 موزه مردم شناسي
اين موزه در سال 1314 شمسي بنياد شد و محل اوليه آن در خيابان بوعلي بود. در سال 1347 شمسي موزه مردم شناسي از محل سابق به كاخ ابيض در مجموعه كاخ گلستان انتقال داده شد. اين موزه داراي كارگاه هاي خطاطي، عكاسي، مجسمه سازي، نجاري و نيز كتابخانه، قرائت خانه، سالن سخنراني و چهل و هفت غرفه مربوط به آثار گردآوري شده از سراسر ايران است. آثار موزه به شيوه موضوعي طبقه بندي شده و به نمايش در آمده اند.

نگارخانه
 نگارخانه بخشي از حوضخانه طبقه زيرين تالار سلام است كه براي ارائه آثار نقاشي هنرمندان ايران در دوره قاجار اختصاص يافته است. تعدادي از آثار كمال الملك نقاش بزرگ معاصر ايران، در اين نگارخانه نگهداري مي شود. تمامي بناهاي ذكر شده در داخل محوطه كاخ گلستان، واقع در ميدان 15 خرداد قرار دارند.
تلفن : 33110653 و 3111868

مجموعه تاريخي – فرهنگي نياوران

مجموعه تاريخي – فرهنگي نياوران
   
كاخ موزه نياوران
بناي كاخ اصلي نياوران در سال 1346 به اتمام رسيد. معماران و طراحان اصلي اين بنا محسن فروغي و به قولي استاد عباس دهقاني بودند. اين كاخ در سال 1347 مورد بهره برداري قرار گرفت. بناي رفيع و زيباي كاخ نياوران و همچنين تزئينات هنرمندانه اي كه در ساخت آن به كار رفته مانند گچبري ها و كاشيكاري هاي درون و بيرون، بسيار چشمگير و قابل توجه است. اين بنا داراي سه طبقه است، طبقه اول شامل هال و سرسرا است. اتاق پذيرايي و اتاق انتظار نيز در طبقه همكف قرار دارد. در انتهاي راهروي سرسرا سالن سينماي كاخ واقع شده است. در نيم طبقه دوم نيز دفتر كاخ فرح (همسرشاه) و رختكن شاه قرار دارد. كمدها و كشوها مملو از انواع لباس، پيراهن ها و كفش هايي است كه اكنون به اشياي موزه تبديل شده اند. طبقه سوم در برگيرنده اتاق نشيمن، اتاق خواب شاه و اتاق آرايش و رختكن فرح و اتاق بچه هاست. وسايل داخل ساختمان غير از فرش ها، تقريباً همگي ساخت كشورهاي خارجي است. در اين ميان فرش ها و گليم هاي بافته شده در كارگاه هاي مشهور قالي بافي ايران نيز به چشم مي خورد كه از نمونه هاي بارز و قابل توجه آن مي توان به دو فرش موسوم به مشاهير اشاره كرد. بر روي يكي از اين فرش ها نقش پادشاهان ايران از ابتدا تا احمدشاه قاجار بافته شده است. بعد از انقلاب اسلامي اين كاخ به ميراث فرهنگي سپرده شد و در سال 1365 در آن به روي مردم باز شد. اين مجموعه از كاخ صاحبقرانيه، كاخ نياوران، موزه جهان نما و كوشك احمدشاهي تشكيل شده است.
نشاني: خيابان باهنر ( نياوران ) - تلفن 5-  22282012   

كاخ صاحبقرانيه
 اين كاخ در سال 1267 هـ . ق به دستور ناصرالدين شاه ساخته شد. سبك معماري آن تلفيقي از معماري ايراني و اروپايي است. آئينه كاري هاي عالي و تابلوهاي نقاشي و سرسراها و پلكان هاي زيبا و منظر عالي اين بناي مهم تاريخي، بسيار جالب توجه است. اين كاخ داراي كرسي خانه، حوضخانه در طبقه اول است. همه تالارها و اتاق هاي اين كاخ با مجالس نقاشي، تصاوير تابلوهاي گرانبها و اشياي نفيس تزيين شده است. از تالارهاي مهم اين كاخ مي توان به تالار جهان نما و تالار آيينه در طبقه دوم اشاره كرد. كاخ صاحبقرانيه بعد از انقلاب اسلامي در سال 1377 به روي مردم باز شد. در اين كاخ مجموعه اي از آثار هنري دوره قاجار و پهلوي به نمايش گذاشته شده است.
نشاني: خيابان باهنر ( نياوران ). تلفن 5- 22282012

موزه جهان نما
موزه جهان نمادر ضلع غربي كاخ صاحبقرانيه قرار دارد و در واقع جزئي از بناي اين كاخ است. در اين موزه مجموعه اي از آثار باستاني از كشورهاي ايران، هند نگهداري مي شود. مجموعه اي از آثار هنرهاي تجسمي معاصر ايران و جهان از جمله آثاري از حسن زنده رودي، بهمن محصص، ژاله طباطبايي از هنرمندان خارجي آثاري از پابلو پيكاسو، فرنان لژه، رنوار نيز در اين موزه در معرض ديد عموم قرار دارد.
نشاني: ميدان شهيد باهنر ( نياوران ) - تلفن 15- 22282012

موزه خط و كتابت
اين موزه در بر گيرنده سير تاريخ خط و كتابت در ايران است.
نشاني:  ميدان شهيد باهنر ( نياوران ) - تلفن 15- 22282012موزه هنر ملل
 شامل تابلو، مجسمه، سفال و آثار به جا مانده از دوران پهلوي است.
نشاني:  ميدان شهيد باهنر ( نياوران ). تلفن 15- 22282012   

موزه رضا عباسي
اين موزه در بزرگداشت يكي از نگارگران عصر صفويه نامگذاري شده است. هدف از تشكيل آن گردآوردن، پاس داشتن، مطالعه كردن و شناساندن دستمايه‌هاي به يادگار مانده از هنرمندان چيره دست اين مرز و بوم مي‌باشد كه به روي عموم شيفتگان هنر و فرهنگ والاي ايران گشوده است. آثار اين موزه از دوره ماقبل تاريخ تا قرن 13 هجري را در بر مي‌گيرد.
    مراكز و تالارهاي تشكيل‌دهنده اين موزه هنري عبارت است از:
--     تالار پيش از اسلام
 --   تالار هنرهاي اسلامي شامل:
    الف)  آثار هنري و صنعتي
    ب )  نگار گري
    ج )  خوشنويسي
    -  كتابخانه

موزه دكتر حسابي
موزه دكتر حسابي چند ماه پس از فوت دكتر حسابي‌، در اواخر 1371 و در منزل مسكوني او افتتاح شد. بناي خانه متعلق به 1310 ش‌، است‌. موزه در طبقه سوم و در ضلع غربي منزل دكتر حسابي ايجاد شده و مساحتي حدود 40 مترمربع دارد و شامل وسايل شخصي دكتر از جمله پوشاك‌، مسواك‌، عينك‌، شانه‌، خودكار، دفتر يادداشت و وسايل دست ساز ايشان‌، لوح تقدير و مدارك تحصيلي و علمي‌، مدال‌ها و نشان‌ها، عكس‌هاي خانوادگي‌، اسباب بازي فرزندان و نوه‌ها، هداياي خانوادگي است‌. هم چنين آثار تقديمي به دكتر حسابي شامل تابلوي نقاشي‌، تابلوي خط‌، فرش و صنايع دستي همراه وسايل شخصي و كليه آثار تأليف و ترجمه شده وي به نمايش گذاشته شده است‌.
آدرس: خيابان تجريش‌، خيابان مقصود بيك‌، خيابان دكتر پروفسور حسابي‌، پلاك 8

موزه سينماي ايران:
فكر ايجاد موزه سينماي ايران در 1373 با حمايت مهندس سيدمحمد بهشتي در زمان رياست مركز توسعه فضاهاي فرهنگي شهرداري تهران مطرح شد و در 1377 در مراسمي‌، فاز اول موزه سينماي ايران در خيابان لاله‌زار، كوچه پيرنيا افتتاح شد. انتشار چند كتاب‌، يك مجموعه كارت پستال‌، يك مجموعه موسيقي متن فيلم‌هاي ايراني و برگزاري جشن‌هاي 100 سالگي سينماي ايران‌، آغاز فعاليت‌هاي موزه سينما بود. سرانجام در 1380، با حمايت و كمك وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي‌، معاونت امور سينمايي‌، سازمان ميراث فرهنگي‌، شهرداري تهران و بنياد فارابي‌، موزه سينماي ايران در بخشي از باغ فردوس‌، كه قبل از انقلاب ستاد جشن هنر شيراز و نمايشگاه هنرهاي تجسمي و محل اجراي كنسرت موسيقي بود و سپس در سال‌هاي پس از انقلاب‌، مركز آموزش فيلم‌سازي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي شد، با حضور سيدمحمد خاتمي‌، رئيس‌جمهور، افتتاح شد.
امكانات موزه عبارتند از:
عكس‌ها: شامل هزاران عكس از صحنه‌هاي فيلم‌هاي سينمايي‌، پشت صحنه و مراحل فيلم‌سازي و فعاليت‌هاي سينمايي و هنرمندان و دست اندركاران صنعت و هنر سينما است كه قديمي‌ترين آن به نخستين روزهاي نمايش فيلم در ايران باز مي‌گردد:
فيلم‌نامه‌ها: شامل 400 فيلم‌نامه ساخته شده است‌:
اعلان‌ها: بيش از 2500 اعلان سينمايي از دهه 1310 تاكنون گردآوري شده و بخشي از آن به نمايش گذاشته شده‌است‌.
جايزه‌هاي داخلي و بين‌المللي‌: بخشي از جوايز و افتخارات بين‌المللي سينماي ايران كه عمدتاً به دوره جمهوري اسلامي تعلق دارد، در موزه جمع شده و تكميل آن ادامه دارد.
كتاب‌ها: شامل كتاب‌هاي سينمايي از نخستين چاپ‌ها تاكنون است كه به حدود 8000 جلد مي‌رسد;
اسناد و مدارك‌: حدود 3000 قطعه سند شامل اسناد دولتي‌، نمايش‌ها، قراردادها، اسناد تاريخي‌، اسناد مالكيت‌، سينماها و ... از حدود 90 سال پيش تاكنون موجود است‌;
فيلم و ويدئو: 1000 فيلم سينمايي ايراني به همراه 500 عنوان نمونه كوتاه (آنونس‌) آرشيو تصويري فعلي موزه را تشكيل مي‌دهد;
مطبوعات‌: شامل 5000 جلد نشريه است كه قديمي‌ترين آن متعلق به 1309 است‌.
اسباب سينما توگراف‌: شامل حدود 300 دستگاه و ابزار قديمي است كه عمدتاً بسيار قيمتي و قابل نمايش در موزه است كه قديمي‌ترين اين دستگاه‌ها متعلق به 1309 و اغلب ساخت صنعتگران قديمي سينماي ايران است در همان زمان موجب شگفتي فن‌كاران خارجي مي‌شده است‌.
لباس‌، دكور و گريم‌: شامل نمونه‌هاي تاريخي لباس‌، دكور سازي‌، صحنهآرايي و چهره‌پردازي است كه تلاش بسيار زيادي براي جمعآوري آن‌ها صورت گرفته است‌. تالارهاي موزه شامل 7 تالار است ، با ورود به محوطه باغ از طريق پله هاي ساختمان زيباي باغ فردوس مي توان وارد تالارهاي موزه شد. در طبقه فوقاني 3 سالن وجود دارد و از داخل تالار سوم سينما به وسيله پله هاي مارپيچ مي توان 4 تالار ديگر را بازديد كرد.
 آدرس : خيابان ولي‌عصر، باغ فردوس.

نمايشگاه(موزه) حيات وحش سرخه حصار
نمايشگاه حيات‌وحش سرخه‌حصار در 1376، از سوي سازمان حفاظت محيط زيست تأسيس شد و با مساحتي حدود 900 مترمربع و 400 مترمربع زير بنا، شامل 12 غرفه نمايش و 350 مترمربع فضاي اداري و 150 مترمربع سالن آمفي‌تئاتر است‌. نمايشگاه در يك طبقه و دو بخش است‌: سالن نمايش فيلم (آمفي‌تئاتر) و نمايشگاه حيات‌وحش.
نمايشگاه حيات وحش شامل نمونه تاكسيدرمي شده پستان‌داران‌، پرندگان‌، خزندگان و دوزيستان و نمونه‌هايي از حشرات‌، نمونه‌هايي از كاني‌ها و سنگواره‌ها (فسيل‌) و هرباريوم گياهان خشك شده و بذر گياه است‌.
آدرس : خيابان دماوند، سه راه آزمايش‌، خيابان گل مريم

موزه آبگينه:
ساختمان موزه آبگينه به خودي خود مي‌تواند براي علاقه‌مندان بسيار ديدني باشد. اين ساختمان متعلق به قوام‌السلطنه‌، وزير احمد شاه قاجار، بوده است‌. اين ساختمان در دو طبقه و پنج تالار ساخته شده است‌. موزه آبگينه در واقع موزه تخصصي شيشه و سفال است‌. قديمي‌ترين شيشه‌ها لوله‌هاي شيشه‌اي به نام سيلندر شيشه است كه از معبد چغازنبيل كشف شده است و مربوط به هزاره دوم قبل از ميلاد است‌. شيشه‌ها و سفال‌هاي طبقه اول نيز مربوط به دوره‌هاي پيش از تاريخ است كه قديمي‌ترين سفال دست‌ساز از دوران اشكاني‌، هزاره‌هاي اول به دست آمده است. تالار صدف به علت شباهت شكل آن به صدف نيمه باز به اين نام خوانده مي‌شود و شامل انواع سفال‌هاي قرن سوم و چهارم شهر نيشابور است‌. تالار چهار (زرين‌) كه به خاطر ظروف زرين‌فام كه از دوران سلجوقي به جا مانده چنين نامي گرفته است‌، شامل ظروفي است كه دور تا دور با خط نسخ و نستعليق تزيين شده‌است‌. هم‌چنين چهره‌هاي مغولي روي اين ظروف خود نمايي مي‌كنند كه با توجه به شهر محل پيدايش‌، نقوش آن‌ها فرق مي‌كند. تالار پنج (لاجورد) به خاطر لعاب‌هاي يك رنگ فيروزه به اين نام خوانده مي‌شود، و از قرن هفتم و هشتم (دوره ايلخاني‌) به جا مانده است. با نزديك شدن به دوران صفويه‌، اشيا مصرفي‌تر مي‌شود. تزيينات اين بخش شامل گلاب پاش و صراحي است‌.اين مجموعه تا 1330 محل سكونت و كار قوام‌السلطنه بود و بعد از آن مدت هفت سال در اختيار سفارت مصر قرار گرفت‌. بعد از آن‌، به ترتيب سفارت افغانستان‌، بانك بازرگاني و در سال 1355 با همكاري مهندسان ايراني و اتريشي تغييرات آن شروع شد. ساختمان موزه هشت ضلعي است و در باغي به مساحت 7000 مترمربع قرار دارد. طرح‌هاي بديع و در و پنجره‌هاي نفيس كه بسيار خوب نگه‌داري شده‌اند، يادآور معماري عصر سلجوقي است و مي‌تواند الهام بخش معماران معاصر براي  طرح‌هاي سبك كلاسيك‌باشد.

   موزه استاد صبا
استاد ابوالحسن صبا از اساتيد بزرگ موسيقي اصيل ايران است‌. او در 1281 ش‌، در تهران متولد شد. پدرش‌، ابوالقاسم كمال‌السلطنه‌، فرزند محمد جعفرخان صدرالحكما، فرزند محمودخان صبا، شاعر و نقاش بلند آوازه عهد ناصري‌، و از مردان فاضل و هنردوست عصر خويش بود.  بعد از مرگ استاد، بر طبق وصيت ايشان و به خاطر تجليل و قدرداني از اين هنرمند نامي‌، خانه ايشان در 29 آبان 1353، به موزه تبديل گرديد و همسر ايشان به كمك فرزندان استاد، اشيا و لوازم متعلق به استاد را جمعآوري و به موزه اهدا كردند. به‌طوركلي‌، موزه صبا به دو بخش تقسيم مي‌شود: بخش اول شامل سازها، لوازم شخصي و آثار استاد از جمله رديف‌هاي موسيقي است.و بخش دوم اختصاص به كارهاي دستي خانم صبا، همسر استاد صبا، دارد كه شامل مجموعه تنديس‌هاي مومي و لباس‌هاي محلي و سنتي ايران قديم است.  در حال حاضر موزه فعال‌، ولي نيازمند مرمت است‌.

موزه امام علي
در خردادماه سال 82 افتتاح شده است و در بنايي 4 طبقه واقع مي‌باشد. همانطور كه از نام اين موزة پيداست همة فعاليت‌هايي كه در اين موزه انجام مي‌شود مربوط به حضرت علي (ع‌) مي‌باشد. و شامل تابلوهاي نقاشي‌، نقاشي‌هاي قهوه‌خانه‌اي و آثاري مربوط به پرده خواني در زمان‌هاي قديم مي‌باشد. آثار هنرمندان خوشنويس كه در رابطه با مسائل مذهبي كار انجام داده‌اند ازديگر آثارست كه در اين موزه وجود دارد. در طبقه همكف اين موزه نمايشگاه‌هاي دوره‌اي برگزار مي‌شود كه چندي پيش اصل پردة كعبه كه به ايران هديه شده بود در اين نمايشگاه در معرض ديد عموم قرار گرفت‌. آمفي‌تئاتري در اين موزه وجود دارد كه جلسات عرفاني ادبي و فرهنگي با حضور نويسندگان و شعراي كه كارهاي مذهبي انجام داده‌اند، در اين مكان برگزار مي‌شود.
آدرس: ولي‌عصر شمالي‌، بالاتر از ميرداماد، روبروي اتوبان نيايش (بلوار اسفنديار)

موزه پست ،تلگراف وتلفن
موزه پست و مخابرات در بهمن ماه 1369 به نام موزه پست شروع به كار كرد. اين موزه در يكي از قديمي‌ترين و شكيل‌ترين عمارت‌هاي دولتي تأسيس شده كه از دو طبقه بنا متشكل از سالن‌ها و غرفه‌هاي متعدد تشكيل شده و مكاني مناسب جهت بازديد مشتاقان ديدار آثار تاريخي و كهن است‌. در 20 اسفند ماه 1374، به استناد موافقت سازمان امور اداري و استخدامي كشور، موزه پست به موزه وزارت پست و تلگراف و تلفن و در 12 مرداد 1378، به موزه پست و مخابرات تغيير نام داد. اين بنا در 1307 ش‌، در زمان وزراي قديم پست‌، صوراسرافيل و نظام‌الدين حكمت‌، با صرف هزينه پانصد هزار تومان و با مساحت 15000 متر مربع در خيابان سپه (امام‌خميني‌) تأسيس گرديد. قسمتي از اين ساختمان (يك‌سوم‌) در كنار سردر باغ ملي‌، كه قبلاً اداره گمركات پست بوده‌، به موزه اختصاص داده شده است‌. استفاده از ستون‌هاي سبك نو هخامنشي در ساختمان پست به قدري جالب و موفق بود كه در شكلي بارزتر و حجمي وسيع‌تر در عمارت نظميه يا كاخ شهرباني به كار گرفته شد. بناي پست در منطقه‌اي فرهنگي تاريخي به نام ميدان مشق واقع شده كه اكثر ساختمان‌هاي آن از قاجاريه تا پهلوي اول زمان گذاري شده‌اند و به غير از بناي وزارت جنگ‌، مقابل سردر باغ ملي كه متعلق به دوره ناصري است‌، ساختمان‌هاي اين محوطه در زمان وزارت جنگ پهلوي اول بنا شده است‌. موزه با 43 متر عرض و 53 متر طول‌، و حدود 2279 متر مربع مساحت دارد. موزه پست و مخابرات از هشت غرفه تشكيل گرديده است كه در دو طبقه بنا قرار گرفته‌اند.

موزه پول( تماشاگه پول)
موزه پول اولين گنجينه تخصصي و دايمي سكه و اسكناس در ايران است كه به تاريخ 17 تيرماه 1376 به همت اداره كل موزه‌هاي بنياد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامي افتتاح شد. اين مجموعه شامل 1400 سكه و 750 قطعه اسكناس و تعداد تقريبي 200 قطعه اشياي موزه‌اي غير از سكه و اسكناس است كه در محوطه‌اي به وسعت 2000 مترمربع به نمايش گذاشته شده و ضمن ارائه بخش قابل توجهي از سكه‌ها و اسكناس‌هاي ايران‌، گوشه‌هايي از تاريخ اين سرزمين را نيز به نمايش مي‌گذارد. بخش‌هاي تشكيل‌دهنده موزه پول عبارتند از: بخش ماقبل پول‌، سالن مربوط به تاريخ سكه و سالن‌هاي مربوط به تاريخ اسكناس‌. اين بخش‌ها به شكلي ديدني به نمايش گذاشته شده و تاريخ چند هزار ساله اين مرز و بوم را پيوسته و زنجيروار معرفي مي‌كند. هم‌چنين‌، تلاش شده است تا سكه‌ها، اين مستندترين اسناد تاريخي‌، از نظر اقتصادي‌، هنري‌، تزييني و آرايشي در كنار مهم‌ترين جنبه آن‌، كه همان جنبه تاريخي و فرهنگي است‌، به نمايش گذاشته شود. در ارديبهشت ماه 1378، بخش جديدي در سالن اصلي نمايش با موضوع پول ملل راه‌اندازي شده است كه اختصاص به نمايش سكه و اسكناس كشورهاي مختلف با اطلاع‌رساني عمومي شامل پرچم‌، نقشه‌، اطلاعات پولي و ارزش و واحد پول آن كشور دارد.

موزه تاريخ ( تماشاگه تاريخ)
آثار به نمايش گذاشته شده در موزه تاريخ به تاريخ معاصر ايران (200 سال اخير) اختصاص دارد و شامل ظروف و وسايل شخصي ناصرالدين شاه‌، تابلوهاي كمال‌الملك است‌. تماشاگه تاريخ مشتمل بر چند خانه است‌: نگارخانه‌، كتاب‌خانه‌، تماشاخانه‌، چاي‌خانه‌، سفره‌خانه و ساختمان اصلي كه در مجموع سه طبقه را تشكيل مي‌دهد. طبقه زيرين شامل تماشاخانه‌، طبقه مياني‌، سالن‌هاي موزه و بخش اداري و طبقه فوقاني نگارخانه است كه مكان نمايش ادواري آثار گوناگون هنرمندان است‌. در بخش تماشاخانه‌، تابلوهاي رنگ روغن مربوط به قرن 13 هجري‌، ظروف سفالي‌، جام و ظروف فولادي كه در قرون 12 و 13 هجري‌، در كشورهاي انگلستان‌، روسيه و ايران ساخته شده‌اند و هم‌چنين‌، ظروف شيشه‌اي از جنس كريستال متعلق به چكسلواكي سابق و كاسه و بشقاب چيني و بسياري ظروف ديگر به نمايش گذاشته شده‌اند.
آدرس: خيابان ولي‌عصر، بالاتر از بلوار ميرداماد

موزه تاريخ
موزه تاريخ يكي از مراكز خاص كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان است و در 1369، با هدف ترغيب كودكان و نوجوانان به مطالعه و شناخت بهتر تاريخ و وقايع تاريخي احداث شد. كودكان در اين موزه‌، بعد از عبور از تونل زمان و تماشاي روند پيدايش تمدن‌، به سالني مي‌رسند كه به صورت زيبايي درست شده و در آن‌جا با نمايش عكس و توضيحاتي مبني بر چگونگي به وجود آمدن كره زمين و موقعيت ما در كهكشان‌، به فراخور سني خود با تاريخ جهان‌، نمونه‌هايي از تاريخ ايران‌، سرزمين پيامبران(خاورميانه‌)، تاريخ انبيا، دين اسلام‌، سرزمين مكه (كعبه‌) و نمونه‌اي از جنگ و صلح در زمان پيامبر اسلام آشنا مي‌شوند. معماري اين بنا با توجه به بخش‌هاي مختلف آن‌، با مخاطب ارتباط برقرار مي‌كند، مخصوصاً اين كه موزه به‌صورت حلزوني طراحي شده و داراي تونل‌هاي تنگ به سبك خانه‌هاي قديمي است‌.
آدرس:خيابان پيروزي‌، خيابان افروز، جنب فروشگاه اتكا

موزه تنوع زيستي
اين موزه در پارك طبيعت پرديسان و در فضايي با مساحت داخلي 1800 متر مربع در شمال غربي شهران واقع شده است كه در فروردين ماه سال 1383 توسط رياست محترم جمهوري افتتاح گرديد. موزه با تاكيد بر اهميت و ارزش تنوع زيستي و در راستاي وظايف قانوني سازمان حفاظت محيط زيست ايجاد شده است و هدف مديريت موزه همواره اين بوده است كه با استفاده از كادر كارشناسان خود نقش موثري در تحقيقات، اطلاع رساني و آموزش براي گروه هاي مختلف سني و علاقه مندان به محيط زيست ايفا نمايد.
آدرس: تهران بزرگراه همت پارك پرديسان

موزه جواهرات ملي                                        
 تاريخچه جواهرات ايران از زمان حكومت صفويه آغاز مي‌شود، زيرا تا قبل از صفويه‌، جواهرات گران‌بهايي در خزانه دولتي وجود نداشته است و براساس‌نوشته‌هاي سياحان خارجي‌، پادشاهان صفوي بيش‌از دو قرن (907 تا1148ق‌) دست به جمع آوري جواهرات زدند و حتي كارشناسان دولت صفوي جواهرات را از بازارهاي هند و عثماني و كشورهايي مانند فرانسه و ايتاليا خريداري مي‌كردند و به اصفهان‌، پايتخت حكومت‌، مي آوردند. در دوران قاجار مجموعه جواهرات جمع آوري و ضبط شد و تعدادي از جواهرات بر تاج كياني‌، تخت نادري‌، كره جواهرنشان و تخت‌طاووس نصب گرديد. در 1316 ش‌، قسمت عمده جواهرات به بانك ملي ايران منتقل گرديد و پشتوانه اسكناس و بعداً وثيقه اسناد بدهي دولت به بانك بابت پشتوانه اسكناس قرار گرفت‌. خزانه فعلي در 1334 ساخته و در 1339 با تأسيس بانك مركزي ايران افتتاح و به اين بانك سپرده شد. اين موزه تا قبل از انقلاب فعاليت داشته و بعد از آن تعطيل و دوباره در 1369 براي عموم بازگشايي شد. جواهرات مهم اين موزه الماس درياي نور، تخت طاووس يا تخت خورشيد، تخت نادري و كره جواهر نشان است‌. موزه جواهرات ملي با مساحتي حدود 1000 مترمربع مجهز به سيستم ايمني است كه توسط آلماني‌ها ساخته است‌.
آدرس: خيابان فردوسي

موزه سكه:
سكه‌هاي ادوار مختلف در اين گنجينه به نمايش گذاشته شده است. اين موزه در خيابان امام‌خميني واقع شده است.

موزه شهيد رجايي                       
خانه شهيد رجايي از 1343 تا حدود 17 سال محل سكونت احمد رجايي بود. سپس از 1373 با همت بنياد شهيد و سازمان ميراث فرهنگي در رديف آثار ملي و يادماني براي حفظ خاطرات آن معلم شهيد درآمد. خانه قديمي و به صورت اندروني بيروني‌، 254 مترمربع و با زير زمين دو طبقه است‌. زيرزمين به شكل بسيار قديمي و با طاق‌هاي آجري محل حمام‌، آب انبار و طباخ خانه است‌. آشپزخانه با همان وسايل طباخي و به همان شكل باقي مانده است‌. اتاق خواب هم شامل كردي و پشتي‌هاي معروف شهيد رجايي است‌. در پذيرايي كه درست مقابل آشپزخانه و اتاق خواب قرار دارد، ميز و صندلي كار و هم‌چنين وسايل شخصي‌، كتاب‌خانه دست‌ساز شهيد رجايي‌، آينه معروف او كه قطعه‌اي از شيشه اتوبوس بود، صندوقچه‌، ويترين‌، يادداشت‌هاي شخصي‌، كمد لباس‌ها و دندان مصنوعي كه باعث شناسايي شهيد شد، قرار دارند. هم‌چنين آثار هنري اهدا شده به موزه و بخش‌هايي از زندگي نامه شهيد رجايي در قاب‌هايي به چشم مي‌خورد.
آدرس: ميدان شهدا، خيابان شهيد آقاجانلو، كوچه ميرزايي

موزه عكسخانه:
موزه عكسخانه شهر وابسته به سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران اولين موزه تخصصي كاربردي در ايران و خاورميانه مي‌باشد كه در ارديبهشت ماه 1374 در فضائي با مساحت 250 مترمربع تاسيس گرديد.موزه شامل بخشهاي مختلفي است كه به اقتضاي شرايط فضائي موجود براي فعاليتهاي عكسخانه در نظر گرفته شده است. از جمله اهداف  عكسخانه گردآوري و عرضه كتابهاي منتشره در حوزه عكاسي است و در حال حاضر با تهيه عنوانهاي جديد كتابهاي فارسي و لاتين عضو جديد نيزميپذيردلابراتوار چاپ عكس و ظهور فيلم همه روزه با هماهنگي قبلي از ساعت 9:30 تا 15:30 در اختيار دانشجويان و علاقمندان قرار ميگيرد. شامل بخش نمايشگاه، دوربينها، وسائل و ابزار قديمي عكاسي است كه قدمت برخي از اين وسائل به بيش از صد سال مي‌رسد و به طور دائم در معرض ديد دوستداران عكاسي قرار دارد.
آدرس:ميدان هفت تير خ بهار شيراز ميدان بهار شيراز.

موزه طبيعت و حيات وحش ايران
موزه طبيعت و حيات وحش ايران در 1372، از سوي شهرداري تهران به منظور آشنا كردن‌، مردم با ميراث فرهنگي و طبيعي و شناخت اهميت حفاظت از محيط سبز و حيوانات افتتاح شد. اين موزه در 1376 به عضويت شوراي بين‌المللي موزه‌ها (ICOM) و كميسيون آموزش و ارتباطات سازمان جهاني حفاظت از طبيعت (IUCN CEC)درآمد و در همين سال نيز به شبكه جهاني اينترنت پيوست‌. ساختمان موزه با مساحتي حدود 12000 مترمربع در دو طبقه‌، بخش‌هاي متعددي دارد كه عبارتند از: بخش پرندگان و پستان‌داران با شش سالن كه به شرح ذيل است‌: سالن مارها، گوزن‌ها، خرس قهوه‌اي آمريكاي شمالي و پرندگان‌، سالن آهو، قوچ‌، قرقاول‌، خرس‌، پلنگ‌، شغال‌، روباه‌، گرگ و سالن پستان‌داران قاره آفريقا و سالن آب‌زيان و خزندگان‌. بخش زمين‌شناسي با دو سالن كه در آن ويژگي‌هاي دوران‌هاي مختلف زمين‌شناسي از نظر محيط زيست جانوري و گياهي به تصوير كشيده شده است. سالن هشت كه شامل بخش پروانه‌ها، عنكبوت‌ها، رتيل‌ها و عقرب‌ها است‌. موزه داراي كارگاه تاكسيدرمي است كه در آن چگونگي فن حفظ و نگه‌داري موجودات به صورت غير زنده به نمايش گذاشته شده است‌. از جمله ويژگي‌هاي خاص اين موزه دارا بودن نوع كم‌ياب پوست ببر است‌. همچنين‌، دو نمونه از نادرترين و زيباترين پستان‌داران جهان‌، با نام‌هاي گور ايراني و يوزپلنگ آسيايي در آن به نمايش گذاشته است‌.
آدرس: دارآباد

موزه صنعت برق ايران                                 
نخستين مولد برق در 1263 ش‌، به دستور ناصرالدين شاه قاجار وارد ايران شد و در تكيه دولت و (دربار)، به منظور روشنايي مورد استفاده قرار گرفت‌. در 1284 نخستين نيروگاه خصوصي برق شهر توسط مرحوم حاج حسين مهدوي (امين الضرب‌) در تهران افتتاح شد. موزه صنعت برق ايران موزه‌اي تاريخي‌، صنعتي و آموزشي است كه در 1374، با مساحتي بالغ بر 4500 مترمربع‌، با آب نماها و فضاي سبز بسيار زيبا و ديدني‌، در محل اصلي يكي از قديمي‌ترين نيروگاه‌هاي كشور احداث شد. در گذشته و محل فعلي موزه‌، چهار كارخانه قرار داشت كه عبارت بودند از كارخانه اشكودا، كارخانه ديزل‌، كارخانه وستينگهاوس 8000 كيلوواتي و كارخانه وستينگهاوس 10000 كيلوواتي‌. در حال حاضر موزه در جايي قرار گرفته كه قبلاً كارخانه 10000 كيلوواتي قرار داشت‌. نيمي از مساحت كارخانه براي ساخت موزه خراب شد و نيمه باقي مانده در موزه به كار رفته است كه شامل يك واحد نيروگاه حرارتي (بخاري‌) با قدرت 5000 وات است و طوري قرار گرفته است كه در تمام مراحل بازديد از موزه‌، كارخانه در معرض ديد است‌. موزه شامل چهار طبقه است كه علاوه بر آن‌، در محوطه بيرون از موزه‌، ماشين‌هاي ديزل و نيم ديزل و بخار ابتدايي استقرار يافته‌اند. در اين گنجينه‌، اشيا و اسناد قديمي مربوط به صنعت برق از حدود 120 سال پيش تاكنون به همراه پيشرفت‌هاي اين صنعت در معرض ديد علاقه‌مندان قرار گرفته است‌.
آدرس : خيابان پيروزي‌، خيابان شهيد عليرضا شهبازي (تابنده‌)

موزه نقاشي پشت شيشه
موزه با مساحتي حدود 1000 مترمربع در بر گيرنده آثاري زيبا و متنوع از هنر نقاشي پشت شيشه است كه در يكي از خانه‌هاي قديمي تهران با معماري سده اخير، به نام خانه دكتر شقاقي‌، بر پا شده است‌. بناي موزه از سوي ورثه مرحوم دكتر شقاقي به شهرداري تهران واگذار شد و توسط شركت توسعه فضاي فرهنگي (وابسته به شهرداري تهران‌) و به منظور ايجاد موزه نقاشي پشت شيشه با اهداف معرفي اين هنر، باز پيرايي‌، تجهيز و آماده سازي شد و در فروردين ماه 1377 اين بنا در اختيار سازمان ميراث فرهنگي كشور قرار گرفت‌. نقاشي‌هاي پشت شيشه به نمايش درآمده در اين موزه شامل موضوعات گوناگون و در زمينه‌هاي مختلف است‌. تصاوير مربوط به انسان شامل تك چهره‌، شخصيت‌هاي مذهبي‌، درباري‌، تاريخي و تصاويري از عامه مردم در حالت‌هاي مختلف از جمله نواختن موسيقي‌، خواندن كتاب و ورزش است‌.
آدرس: خيابان سعدي‌، خيابان قائدي

موزه فرش ايران:
موزه فرش ايران در ضلع شمالي پارك لاله و روبه‌روي فروشگاه سپه خيابان فاطمي واقع شده است‌. اين موزه در 22بهمن ماه 1356 افتتاح شد. ساختمان موزه فرش ايران معماري شكيل و چشم‌گيري دارد كه آذين‌هاي نماي بيروني آن شبيه به دار قالي است‌. سطح نمايشي موزه مساحتي برابر 3400 مترمربع را در بر مي‌گيرد كه شامل دو تالار است و براي نمايش انواع قالي‌هاي دست بافت و گليم مورد استفاده قرار مي‌گيرد. تالار طبقه هم‌كف به نمايشگاه دايمي اختصاص دارد و تالار فوقاني جهت برگزاري نمايشگاه‌هاي موقت گليم و قالي طراحي شده است‌. در موزه فرش انواع گليم‌ها و فرش‌هاي دست بافت‌، با توجه به مرغوبيت و قدمت آن‌ها و با در نظر گرفتن ويژگي‌هاي قالي ايران از لحاظ رنگ آميزي‌، طرح‌، نقش‌، بافت و تنوع مناطق قالي بافي حفظ و نگه‌داري مي‌شود. مجموعه موزه فرش ايران شامل با ارزش‌ترين نمونه‌هاي قالي ايران از قرن نهم هجري تا دوره معاصر است و از منابع غني تحقيقي براي پژوهشگران و هنر دوستان به شمار ميآيد. معمولاً حدود 135 تخته از شاه‌كارهاي قالي ايران‌، بافت مراكز مهم قالي‌بافي مانند كاشان‌، كرمان‌، اصفهان‌، تبريز، خراسان‌، كردستان و جز آن‌ها، در تالار طبقه هم‌كف به معرض نمايش گذاشته مي‌شود. در كتاب‌خانه موزه حدود 3500 جلد كتاب به زبان‌هاي فارسي‌، عربي‌، فرانسه‌، انگليسي و آلماني در اختيار هنر دوستان و پژوهشگران قرار مي‌گيرد. هم‌چنين بهترين كتاب‌ها و نشريات و تحقيقات مربوط به فرش ايران و قالي‌هاي مشرق زمين به طوركلي و كتاب‌هايي در زمينه مذهب‌، هنر و ادبيات ايران در كتاب‌خانه موزه موجود است‌. در كنار كتاب‌خانه‌، كتاب فروشي موزه نيز مشغول به كار است‌.

موزه علي اكبر صنعتي:
علي اكبر صنعتي‌، متولد 1259 كرمان‌، يكي از كودكان پرورش يافته پرورشگاه صنعتي كرمان است. او كه از آغاز به نقاشي علاقه‌مند بود، به مدرسه كمال الملك وارد گرديد و پس از 12 سال موفق به اخذ دانش‌نامه ليسانس شد.در 1325 موزه‌اي ساخت و آن را به شير و خورشيد واگذار كرد. موزه ديگري در 1330 در خيابان كالج داير كرد كه تمام آثار آن را خود ساخته بود. اين موزه بعدها به ميدان راهآهن منتقل شد.صنعتي در طول 62 سال كار خود، نزديك به 1000 نگاره و 400 مجسمه خلق كرد. صنعتي از نخستين مجسمه سازان و نقاشان واقع‌گراي دوره معاصر و بنيان‌گذار نخستين موزه آثار خبري معاصر است‌. جالب‌ترين قسمت اين موزه كوچك و قديمي‌، مجسمه گروهي از زندانيان سياسي سلسله پهلوي است كه توسط استاد به تصوير كشيده شده است‌. اين مجسمه عظيم درست در مركز موزه قرار گرفته است‌. مجسمه فردوسي‌، سعدي‌، مسيح مصلوب‌، دهخدا، كمال الملك‌، كريم‌خان‌زند، جواهر لعل نهرو، مهاتما گاندي‌، لوئي پاستور، ملك الشعراي بهار، شاه عباس و مجسمه عظيم نادرشاه افشار چشم‌گير هستند.
آدرس : ميدان امام خميني.

موزه هنرهاي ملي ايران
170سال پيش‌، در زمان فتح‌علي‌شاه‌، در محل ساختمان‌هاي وزارت فرهنگ و سازمان برنامه و بودجه‌، باغ بزرگي بود كه از شمال تا خيابان هدايت فعلي و از جنوب تا ميدان بهارستان گسترده بود. در حال حاضر از آن باغ و قصر فقط حوض خانه‌اي باقي‌مانده كه تبديل به موزه هنرهاي ملي شده است و شايد همين آن را از خطر نابودي محفوظ داشته است. اين مجموعه در برگيرنده بهترين هنرهاي ملي ايران در همه سال‌هاي اخير مانند مينياتور، تذهيب‌، خاتم‌، كاشي‌كاري‌، قالي‌بافي‌، پارچه‌بافي‌، زري دوزي مخمل بافي‌، ميناكاري‌، قلم‌زني و معرق است‌. اين ساختمان در 1309 ش به موزه تبديل شده است‌. ساختمان موزه از همان دوران باقي مانده و فقط حوض وسط تالار برداشته شد. نام موزه از نام باغ برداشته شد و چون اين محل حوض خانه بوده‌، به حوض خانه باغ نگارستان معروف است‌. اين موزه به همت مرحوم استاد حسين طاهرزاده بهزاد تأسيس شده است‌.
آدرس: خيابان بهارستان

موزه و نمايشگاه دايمي نقشه
موزه و نمايشگاه دايمي نقشه به همت شهرداري تهران و در زميني با مساحت 400 متر مربع در 1376 تأسيس شد. اين موزه با خريد نقشه‌هاي قديمي‌، به ويژه نقشه‌هاي مربوط به تهران و حوزه آن و تهيه مستندات تاريخي مربوط به اين نقشه‌ها، ضمن تبادل اطلاعات و تجارب علمي و فني با مراكز فرهنگي داخلي و خارجي‌، سعي در تهيه و نگه‌داري نقشه‌ها با اصول علمي و فني دارد. ديگر فعاليت‌هاي اين موزه به شرح زير است‌:
نمايش نقشه و مستندات از طريق نمايشگاه‌هاي موقت و دايم در محل موزه‌ برپايي نمايشگاه‌هاي موضوعي و فصلي در خارج از محل موزه‌ استفاده از مجموعه‌هاي خصوصي يا ساير موزه‌ها در نمايشگاه‌هاي فصلي‌ تشكيل بانك اطلاعاتي مربوط به نقشه‌. همچنين در اين موزه ضمن تهيه‌، نگه‌داري و نمايش كتاب‌هاي قديمي كه حاوي نقشه‌ها و تصاوير قديمي‌اند، تابلوهاي نقاشي مربوط به تهران قديم نيز به نمايش گذاشته شده‌اند. در اين موزه نقشه ايران ترسيم شده در دورة صفويه‌، گزارش‌هاي كنت دمونت فرت (رئيس پليس دوره ناصري‌) از اتفاقات روزانه دارالخلافه بر روي نقشه سال‌هاي 1320 و تصاوير جغرافيايي كره‌زمين در قرن ششم هجري موجود است‌.
آدرس: خيابان اقدسيه‌، تقاطع بديعي‌، پلاك 40

آب انبار سيد اسماعيل
اين بنا در محدوده بازار تهران و محله سيد اسماعيل واقع شده و بناي كنوني آن از آثار دوره قاجاريه است. اين بنا توسط بيگلربيگي وقت تهران «حاج عيسي» وزير و يا به روايتي «ميرزا موسي» در سال 1262 هـ. ق ساخته شد. آب انبار سيد اسماعيل و بناهاي وابسته به آن به هنگام آباداني بيش از هزار متر مربع مساحت داشت كه امروزه به جز محوطه مخزن آن بقيه بنا از جمله راه پله و پاشير از بين رفته است. مخزن آب انبار سيد اسماعيل در دوره اخير به قهوه خانه و رستوران تبديل شده است.
 

آب انبار علي آباد
اين آب انبار در روستاي علي آباد باغ خواص از توابع شهرستان ورامين، در شرق يخچال علي آباد قرار دارد. ورودي اين آب انبار كه با مصالح آجر و گل رس شكل گرفته، در سمت شرق قرار دارد و داراي طاق هلالي است. ارتفاع سقف تا كف حدود 70/4 متر است. آب انبار علي آباد تا اواخر دوره قاجاريه مورد استفاده بود.
 

آب انبار حصار گلي
در شرق جاده پيشوا به مباركيه در دو كيلومتري شرق جاده اصلي، روستايي به نام حصار گلي قرار دارد. آب انبار حصارگلي در داخل روستايي واقع است و 27 كيلومتر با ورامين فاصله دارد. اين اثر تاريخي كه تا اواخر دوره قاجاريه مورد بهره برداري قرار مي گرفت، تمامي از آجر و ملات گچ شكل گرفته و راه دسترسي به مخزن آب از يك رديف پلكان آجري امكان پذير است.

آب انبار معيـّر و آب انبار سنگلج از ديگر آب انبارهاي مشهور تهران است كه آثاري از آنها باقي مانده است. از ديگر آب انبارها مي توان به آب انبار آقا بهرام، آب انبار سيد عبدالله دزفولي، آب انبار امامزاده يحيي، آب انبار بازارچه نو،  آب انبار صاحب ديوان، آب انبار حاج علي، آب انبار رضاقلي خان، آب انبار حاج محمد كريم اشاره نمود.

قنات

قنات سازي از ابداعات ايرانيان است و طبق شواهد تاريخي نخستين قنات ها در ايران احداث شده اند. تهران قديم به وسيله بيش از 80 رشته قنات خصوصي وقفي مشروب مي شد.
 

قنات شاه
اين قنات به دستور ناصرالدين شاه حفر و آماده شد طي وقف نامه اي كه موجود است و در سال 1273 هـ . ق تنظيم شده شاه آن را وقف عام نمود. آب اين قنات كه بسيار گوارا بود تا آغاز دهه 1330 شمسي و اتمام لوله كشي آب تهران، مورد استفاده اهالي تهران بود.
 

مهم ترين قنات هاي شهر تهران كه تا قبل از لوله كشي آب داير بودند عبارت اند از:
الهيه، باغشاه ( ناصريه )، بهاء الملك و ناصرالملك، شاهك، بريانك، كوثريه( فرمانفرما ) بهجت آباد

 مدرسه دارالفنون
بناي دارالفنون در شمال شرقي ارگ سلطنتي تهران به دستور اميركبير و براساس نقشه ميرزا رضا مهندس از شاگرداني كه در زمان عباس ميرزا نايب السلطنه براي تحصيل به انگليس اعزام شده بود. شكل گرفت و محمدتقي خان معمار باشي آن را ساخت و شاهزاده بهرام ميرزا به كار ساختمان آن نظارت كرد. بخش شرقي دارالفنون تا سال 1267 هـ . ق ساخته شد و مورد بهره برداري قرار گرفت، اما بقيه بنا دو سال بعد (اوايل 1269 هـ . ق) پايان يافت. در چهار طرف اين بنا، پنجاه اتاق و جلوي آنها ايواني بزرگ قرار داشت. مدرسه به شيوه مدارس جديد اروپا اداره مي شد و داراي تالار اجتماعات، تئاتر، چاپخانه و سفره خانه نيز بود. مدرسه دارالفنون يكي از بناهاي ارزشمند و تاريخي و مهم است. شمار محصلان دارالفنون كه در آغاز از 30 نوجوان 16 تا 24 ساله تجاوز نمي كرد. به مرور به 105 تن رسيد. همين تعداد در سال 1307 هـ . ق به 287 تن افزايش يافت. مدرسه دارالفنون از بدو تأسيس تا 1309 به مدت چهل سال روي هم 1100 دانشجو پرورش داد. در اين مدت، 26 معلم اروپايي و 16 معلم ايراني عهده دار تدريس و تعليم دانشجويان بودند.

دانشگاه تهران
 فكر تأسيس دانشگاه تهران از همان سال هاي انقراض سلسله قاجاريه وجود داشت. نقشه اصلي محوطه و كليات ساختمان هاي دانشكده ها زير نظر «آندره گدار» و همكاران وي «ماركوف»، «ماكسيم سيرو» و «موزر» تهيه شد. اين مجموعه شامل ساختمان هاي دانشكده پزشكي، دانشكده داروسازي، دانشكده دندان پزشكي و دانشكده فني بود. كليه طرح هاي مربوط به اين دانشكده در سال هاي 1313 تا 1315 شمسي به اجرا در آمد. دانشكده پزشكي در 16 بهمن 1314 شمسي افتتاح شد. در توضيحات مربوط به طرح بنا آمده است:«منظره خارجي عمارت چنانچه شايسته يك محل علمي باشد بي زينت و بي زيور است». در اين تعريف، معيارها و مباني طراحي ابنيه واقع در دانشگاه تهران به روشني مشهود است. به اين مجموعه دو دانشكده ديگر در دوره رضاشاه اضافه شد كه دانشكده حقوق و ادبيات بودند. طرح دانشكده توسط محسن فروغي تهيه شد. عمليات ساختماني دانشكده حقوق در سال 1317 شروع شد و در سال 1319 خاتمه يافت. از ساختمان هاي ديگري كه در دوره رضاشاه احداث شد، باشگاه دانشگاه است كه طرح آن توسط ماكسيم سيرو تهيه شده بود.

 دبيرستان فيروز بهرام
 بناي فيروز بهرام در خيابان ميرزا كوچك خان قرار دارد و پلان آن به شكل مستطيل است. اين مدرسه از شمال به معبد زردشتيان، از جنوب به مراكز تجاري، از شرق به دبيرستان دخترانه ارامنه و از غرب به منازل مسكوني منتهي مي شود. اين بنا در ارديبهشت سال 1311 خورشيدي در زمين زردشتيان پي ريزي و به سرپرستي نيك انديش اردشير كيامنش ساخته شد. تأثير معماري سبك قاجار بر اين بنا، به خصوص در نماسازي آن، كاملاً مشهود است. بنا شامل سه نماي شمالي،جنوبي و شرقي است و سبك قرينه سازي در آنها به چشم مي خورد. نماي آجري بنا نيز كاملاً متقارن و پنجره ها و قوس هاي آن نمايانگر سبك دوره قاجاريه است.

 مدرسه محمديه
 مدرسه محمديه، در بازار بزرگ تهران، رو به روي در ورودي مسجد جامع تهران قرار دارد. اين مدرسه دو طبقه در زميني به مساحت 380 متر مربع احداث شده و شامل حياط مركزي و تعدادي اتاق در گرد آن است. ايوان هاي مدرسه شامل دو ايوان است. ايوان شمالي مدرس مجموعه است و ايوان غربي در گذشته به عنوان كتابخانه مورد استفاده بود. ورودي شامل دو لنگه در فلزي با يك سردر فلزي است كه با شير و خورشيد و كاشي آبي رنگ تزيين شده است. كف دالان ورودي 90 سانتي متر پايين تر از سطح كف بازار است. در شمال حياط، مدرس واقع است و داراي ورودي بلند مشبك كاري مي باشد. در اين قسمت آرامگاه باني مدرسه و خانواده ي او قرار دارد. سقف مدرَس و ايوان جنوبي كه در مقابل آن قرار دارد، گنبدي است. در ايوان شمالي رف هايي با قوس هاي تزييني ديده مي شود. سر در ايوان ها و اتاق ها همه داراي قوس هاي تزييني است و بر زيبايي بنا مي افزايد.

دبيرستان البرز
مجموعه فرهنگي – آموزشي دبيرستان البرز در ميان محوطه ي بزرگي به وسعت 2940 متر مربع، در محدوده ي شمال غربي خيابان انقلاب واقع است. ساختمان دبيرستان البرز و ساختمان جنبي آن كه در گذشته آموزشگاه علوم بود، به فاصله ي 50 متر از يكديگر در داخل اين محوطه جاي دارند. ساختمان علوم در سال 1297 و ساختمان مركزي دبيرستان در سال 1303 شمسي شكل گرفت. كل بنا داراي نماهاي متقارن است و علاوه بر تكرار ريتم پنجره ها، نماي شمالي و جنوبي ورودي اصلي ساختمان با ايواني بلند در نما، حجمي ويژه يافته است. نماهاي شمالي و جنوبي نيز كاملاً يكسان هستند و با هفت دهانه ي نورگير و ستون هاي آجري نما و كاشيكاري هاي بالاي قوس پنجره ها تزيين شده اند. ورودي مدرسه با 9 پله در سطح بالاتري قرار دارد و در دو سوي آن، دو برج در دو سوي ايوان، ورودي را مشخص تر مي سازد. ازاره (آن قسمت از ديوار اتاق و يا ايوان كه از كف طاقچه تا روي زمين بود) هاي سنگي دور تا دور بنا را فرا گرفته و تمامي بنا از آجر است.

كاروانسراي خانات
سابقه اين كاروانسرا، با مساحت 10000 متر مربع و 54 حجره كوچك، به زمان قاجار باز مي‌گردد. در ورودي كاروانسرا با ارتفاع پنج متر از چوب روسي ساخته شده و 40 گل ميخ آن نظر هر بيننده‌اي را به خود جلب مي‌كند.
 

كاروانسراي دوقلو
كاروانسراي دو قلو، واقع در بازار قديمي‌، از دو قسمت تشكيل شده كه مساحت آن‌ها با يك‌ديگر برابر است و از اين رو نام آن را كاروانسراي دوقلو نهاده‌اند. اين مكان در دوره شاه عباس صفوي ساخته شده است و با 400 سال قدمت‌ جزو ابنيه تاريخي شهر ري محسوب مي‌شود. كاروانسراي دوقلو در زمان قاجار توسط فردي از بزرگان ري اداره و از آن براي تخليه بارهاي شتر و انتقال نفت از باكو استفاده مي‌گرديد؛
 

كاروانسراي شاه عباسي
كاروانسراي شاه عباسي در جنوب شرقي ميدان حضرت عبدالعظيم و روبه‌روي مسجد خاتم‌النبيين قرار دارد و مساحت آن حدود 1000 متر مربع است‌. اين كاروانسرا اكنون جزو موقوفات آستان مقدس حضرت عبدالعظيم است و به عنوان انبار از آن استفاده مي‌كنند
 

كاروانسراي كنارگرد
كاروانسراي كنار گرد در بخش قشافويه (حسن آباد) كنار جاده واقع است. كاروانسرا داراي ساختاري متشكل از گل، گچ و آجر بصورت دو ايوانه ساخته شده و از نظر قدمت به عهد صفويان مي‌رسد.
 

كاروانسراي ديرگلچين
اين بنا در جنوب ورامين قرار دارد و قدمتش به دوره ساساني مي رسد.
 

كاروانسراي رباط كريم
اين بنا در مسير جاده تهران ساوه قرار دارد و در دوره ي فتحعلي شاه ساخته شده است.
 

كاروانسراي شاه عباسي كرج
اين بنا مربوط به دوره ي صفوي است و در مدخل ورودي به شهرستان كرج قرار دارد.
 

كاروانسراي عين الرشيد
اين بنا در 152 كيلومتري جنوب تهران و در محدوده ي پارك ملي كوير مركزي ايران است.

كاروانسراي قصر بهرام
اين بنا متعلق به دوره ي صفويه است و در 154 كيلومتري تهران و در 3 كيلومتري عين الرشيد قرار گرفته.
 

كاروانسراي ينگه امام
اين بنا در دوره ي صفويه بنا شده و در 100 كيلومتري جاده كرج – قزوين قرار دارد.

در شهر تهران بيش از 290 سقاخانه وجود دارد كه به برخي از آنها اشاره مي شود.
 

سقاخانه نوروزخان
اين سقاخانه در خيابان پانزده خرداد شرقي، جنب بازار آهنگران واقع شده و در گذشته نه چندان دور از معروف ترين سقاخانه هاي تهران به شمار مي رفت. سرتاسر گذر اين سقاخانه طاق بندي شده بود و شمايل بزرگان ديني و مذهبي، علم، بيرق و علامت سياه را به آن مي آويختند. زورخانه اي به همين نام در كنار اين سقاخانه وجود داشت كه از زورخانه هاي معروف و نامي شهر به شمار مي رفت.
 

سقاخانه عزيز محمد
اين سقاخانه از موقوفات شخصي به نام عزيز محمد (كه باني آن نيز به شمار مي آيد) است. بناي سقاخانه داراي آب انبار قديمي و حوضچه آب و شير و پاشير است. در اين سقاخانه جايگاهي خاص براي روشن كردن شمع تعبيه شده است. سقاخانه عزيز محمددر خيابان وحدت اسلامي ( شاهپور سابق ) خيابان مهدي خاني قرار دارد.

سقاخانه كل عباسعلي
اين سقاخانه در خيابان وحدت اسلامي قرار دارد و قدمت آن به دوره قاجار مي رسد. سقاخانه كل عباسعلي در شهريور ماه 1311 شمسي مرمت و بازسازي شد. در سال هاي اخير نيز از طرف كسبه محلي برخي از نقاط تخريب شده آن مورد بازسازي قرار گرفت.

سقاخانه آينه
اين سقاخانه در خيابان ظهيرالاسلام واقع است. در تزئينات اين سقاخانه آينه كاري بسيار به كار رفته و همين موجب نامگذاري سقاخانه شده است. اين سقاخانه توسط حاج ميرآخور در سال 1304هـ . ق بنا شد و يكي از پر زرق و برق ترين سقاخانه هاي تهران به شمار مي رود.
 

برخي ديگر از سقاخانه هاي تهران: سقاخانه شيخ هادي در خيابان شيخ هادي، سقاخانه دباغ ها در بازار مولوي، سقاخانه حضرت ابوالفضل (ع) در خيابان ناصرخسرو.

پل شاه عباس كرج
اين پل در مدخل ورودي كرج و روي رودخانه ي كرج زده شده است، و در دوره ي قاجاريه بنا شده است.
 

پل بادامك
اين پل از آثار دوره قاجاريه است و در كنار روستاي بادامك در مسير شهريار قرار دارد و روي يكي از شعب
 رودخانه ي كرج قرار دارد.

پل باقرآباد
اين پل در 25 كيلومتري جنوب غربي تهران و روي يكي از شعب رودخانه ي جاجرود قرار دارد.

پل جاجرود
اين پل در 30 كيلومتري شمال شرقي تهران روي رودخانه ي جاجرود واقع شده و از آثار دوره ي صفويه است.

پل صفوي حسن آباد
اين پل روي رودخانه شور (قره سو) در مسير جاده تهران قم و از آثار دوره ي صفوي است.

پل قاجاري حسن آباد
 اين پل در 10 كيلومتري جنوب غربي حسن آباد روي رودخانه شور واقع است و از آثار قاجاريه محسوب مي شود.

پل دختر كرج
اين پل از آثار دوره ي صفويه است كه در شهرستان كرج و روي رودخانه ي كرج قرار دارد.

پل رود شور
پل رودخانه ي شور در نزديكي مروآباد كرج واقع است و مربوط به دوره ي ناصري است.

پل رومي
در قرن 19 سفير عثماني در منطقه ي الهيه عمارتي ساخت كه امروزه آن را پل رومي مي نامند.

پل فيلستان
از اثار دوره ي قاجاريه است و بر روي شعب رودخانه جاجرود در 12 كيلومتري شمال ورامين قرار گرفته.

پل كبود گنبد
از آثار دوره ي صفويه است و در منطقه ي پاكدشت مجاور روستاي كبودآباد بر روي جاجرود قرار گرفته.

پل كُردان
اين پل مربوط به دوره ي صفوي است و در 2 كيلومتري شمال غربي روستاي كردان كرج قرار دارد.

آهنين راه گچسر
اين پل دو كيلومتر پس از گچسر به طرف تونل كندوان روي رودخانه كرج قرار گرفته است.

پل سنگي گچسر
اين پل در دو كيلومتري پس از گچسر و در ادامه ي پل آهنين راه قرار گرفته است.


پل فيروزكوه
اين پل در سال 1306 ساخته شده و در ده كيلومتري جاده فيروزكوه قرار گرفته.

برج آرامگاهي طغرل
برج طغرل از مهم ترين برج هاي آرامگاهي ايران به شمار مي رود. اين برج كه مغز ديوارهاي آن از خشت، و نماي بيروني آن از آجر است، محوطه اي خورشيدي شكل دارد و بر روي سكويي مدور ساخته شده است. قطر برج 20/21 و ارتفاع آن 50/20 با ديوارهاي قطور به پهناي 80/2 متر است. اين بنا همراه با تزيينات آجري در پيشاني برج از شكيل ترين برج هاي آرامگاهي و از نظر قدمت، متعلق به دوره سلجوقي است. آرامگاه «استاد سيد محمد محيط طباطبايي» در محوطه داخلي اين برج قرار دارد.

برج آرامگاهي شبلي، دماوند
اين برج در منتهي اليه قسمت شرقي شهر دماوند به شكل يك بناي منفرد بر روي تپه اي واقع شده و باغ هاي سبز آن را احاطه كرده اند. اين بناي تاريخي ارزشمند كه تقريباً 10 متر ارتفاع دارد، يك برج آرامگاهي آجري هشت ضلعي با پشتيبان هاي مدور در گوشه هاي آن است. اين برج را مي توان با بناهاي عصر ساماني در بخارا مقايسه كرد و قدمت آن را به بيش از قرن پنجم هجري نسبت داد.

برج آرامگاهي شاهزاده حسين
 از نظر معماري در شمار برج هاي شكيل و زيبا، و معماري آن قابل تعمق است. اين بنا با نمايي آجري و پلاني خورشيدي شكل و مدور، روي سكويي دايره مانند استوار شده و داراي 34 كنگره به ارتفاع 6 متر است.
 

برج آرامگاهي علاء الدوله
برج آرامگاهي علاء الدين به صورت يك بناي منفرد در شمال مسجد جامع در كنار ميدان اصلي ورامين واقع است. برخي از متون، اين برج را علاء الدين نيز ناميده اند. از نظر تاريخي بر مبناي آنچه در كتيبه ي بنا ذكر شده «علاء الدوله» صاحب بقعه، در چهارم صفر سال 675 هـ . ق در زمان سلطنت ايلخان مغول فوت شد و تاريخ اتمام آرامگاه سال 688 هـ .ق مقارن سال هاي آخر سلطنت ارغون خان بود. چنان كه از كتب انساب بر مي آيد، نسب او به امام سجاد (ع) مي رسد.

برج آرامگاهي كردان
روستاي كردان در فاصله 22 كيلومتري شمال غرب شهر كرج در شمال اتوبان كرج – قزوين قرار دارد. اين برج در فاصله 800 متري روستا قرار گرفته و در داخل آن شاهزاده حسين مدفون است.

برج آرامگاهي ميدانك
بناي سنگي برج ميدانك در 60 كيلومتري جاده كرج – چالوس نزديك ميدانك گچسر قرار گرفته و بنايي هشت ضلعي با گنبد مخروطي است كه در يك طرف آن ايواني ساخته اند. فضاي داخلي بنا در اصل مربع است و تزئينات داخلي در بالا و نزديك سقف، كاربندي هشت ضلعي است كه تبديل به دايره مي شود و در نهايت سقف را مدور مي سازد.  شيوه ساختماني بنا، آن را در رديف برج هاي آرامگاهي قرن هفتم هجري قرار مي دهد.

كليساي سورپ گئورگ
اين كليسا در ميدان وحدت اسلامي، بازارچه قوام الدوله واقع است. اين كليسا در سال 1790 تا 1795 به عنوان محراب روستا بنا شد و در سال 1835 به كليسا تبديل شد. در مرحله بعد با بازسازي در سال 1882، به صورت كنوني درآمد. در آن سال ها، اين محله به ارامنه اختصاص داشت. هر سال در سالروز گئورگ مقدس در دهه اول مهرماه در اين كليسا مراسم دعا و نيايش برگزار مي شود. روي سنگ قبرهاي نصب شده بر ديوارهاي كليسا نقوش زيبايي ديده مي شود.

كليساي انجيلي
با گسترش تهران در سال 1284 هـ . ق ارامنه تهران از كليساي كوچك دروازه قزوين كه در سال 1876 م توسط يك مبلّغ مذهبي تأسيس شده بود، تغيير مكان دادند و در منطقه حسن آباد، كليساي انجيلي كنوني توسط ميسيون مذهبي آمريكايي ها بنا شد. در سال 1874 م اين كليسا با وسعت بيشتر، كاربري فرهنگي نيز يافت و مدرسه آمريكايي ها در آن شروع به كار كرد. مدرسه در سال 1319 شمسي به امر پهلوي اول بسته و تأسيسات فرهنگي آن به وزارت فرهنگ ايران واگذار شد.

كليساي تاديوس بارتوقيموس مقدس
اين كليسا در دروازه حضرت عبدالعظيم، در جنوب شرقي تهران قرار دارد. بناي كليسا در سال 1808 ميلادي(1223 ق) به دست ده خانواده ارمني كه به «جام بـُران» معروف شدند، انجام شد. اين افراد به دستور فتحعلي شاه قاجار از جلفاي اصفهان براي شيشه بري قصرهاي سلطنتي (كاخ گلستان) به تهران آمده بودند. كليساي تاتاوس از قديمي ترين كليساهاي تهران محسوب مي شود كه در داخل آن مقابر و سنگ مزارهاي جالب توجه شخصيت هاي ارمني و مسيحيان اروپايي كه در تهران در گذشته اند، قرار دارد. مدفن دو استاد كار اصلي بنا در همين كليسا قرار دارد. مساحت تقريبي كليسا 220 متر مربع است و از صحن آن براي تدفين مسيحيان تهران استفاده مي شد.

كليساي تاتاووس
اين كليسا در زمان فتحعلي شاه قاجار در محله ي چال ميدان ساخته شد و داراي نمازخانه اي با پوشش گنبدي شكل و چهار شاه نشين است. محراب و جايگاه پيشواي روحاني در شاه نشين شرقي قرار دارد. اين كليسا از قديمي ترين كليساهاي تهران محسوب مي شود كه در داخل آن مقابر و سنگ مزارهاي جالب توجه شخصيت هاي ارمني و مسيحيان اروپايي كه در تهران در گذشته اند، قرار دارد.

از ديگر كليساهاي تهران بايد از كليساي حضرت مريم، كليساي سورپ تارگمانچاس در وحيديه ، سورپ وارتان حشمتيه ، سورپ گريگور لوساوريچ مجيديه و ميناس مقدس در قريه ونك نام برد.

حمام شهرك طالقان
حمام قديمي در بافت قديمي شهرك از توابع طالقان قرار دارد. با توجه به سنگ نبشته موجود، حمام در سال 1261 هـ. ق در زمان قاجاريه احداث شد. مصالح به كار رفته در ساخت حمام، سنگ و ملات گل و آهك بود. فرم حمام تقريباً به شكل مستطيل است.

حمام مصباح كرج
اين حمام متعلق به اواسط دوره قاجاريه و در محلات قديمي شهر كرج واقع است. ورودي حمام با هشت پله به كف حمام در عمق 5/3 متري مرتبط مي شود. سربينه يا رختكن شامل يك گنبد مركزي است كه در طرفين گنبد چهار گنبد كوچكتر گره پوش مشاهده مي شود. در ساختمان حمام از آجرهاي ختايي به ابعاد 5×20×20 سانتي متر و ملات گل آهك استفاده شده است.

 حمام مهدي خاني
اين حمام در بازار بزرگ تهران  قرار دارد. مساحت آن در حدود 900 متر مربع و شامل حمام به مساحت 450 متر مربع و تأسيساتي چون يك واحد پتوبافي، واحد مسكوني، مغازه و سرايداري است. بناي حمام متعلق به دوره قاجار است و در حدود 80 درصد آن سالم به نظر مي رسد.

حمام همتيار
حمام همتيار يكي از حمام هاي قديمي تهران در خيابان وحدت اسلامي واقع است. اين بنا كه همچنان شكل و فرم تاريخي خود را حفظ كرده، به دو بخش زنانه و مردانه تقسيم شده و مشغول كار است. وجود پاگرد، حوضچه، ستون ها و سرستون هاي زيبا، بينه، گرمخانه، سردخانه از ديگر اجزاي اين بنا است.

حمام روستاي درده
در مركز روستاي درده از توابع فرمانداري فيروزكوه ، حمامي قديمي وجود دارد كه قدمت آن به 200 سال پيش مي رسد. براي ورود به حمام بايد از چند پله پايين رفت، با چرخشي به سمت چپ فضاي رخت كن مشخص مي شود و با چرخشي ديگر به سمت چپ، به گرمخانه راه مي يابد. فضاي رختكن مربع داراي سكوهايي براي نشستن است. در وسط نيز يك حوض سنگي بيضي شكل مشاهده مي شود.

حمام هلجرد
اين حمام در روستاي هلجرد شهرستان كرج قرار دارد. هلجرد يك روستاي تاريخي است كه مجموعه اي از آثار قرون گذشته را در خود جاي داده است. حمام هلجرد يكي از اين بناهاي قديمي است كه از دوره قاجار به جاي مانده و از ساروج، سنگ و قلوه سنگ ساخته شده است.

خانه امين السلطان:
خانه امين السلطان معروف به خانه اتحاديه مانند ديگر خانه - باغ هاي دوره قاجاريه داراي اندروني و بيروني و از دو جهت داراي درهاي ورودي و خروجي است. اين خانه بين دو خيابان فردوسي و لاله زار قرار گرفته و از هر دو خيابان مي توان به آن وارد يا خارج شد. بخش اصلي اين خانه از دوره ناصري است كه در طي زمان بناهايي به آن اضافه يا از آن كم شد. يكي از بناهاي چندگانه كه در شمال غربي مجموعه قرار دارد مربوطه به دوره قاجاريه است ولي بقيه در دوره هاي بعد ساخته شده اند. اين بنا مانند ديگر بناهاي قاجايه داراي سبك و كالبد خاص است. سردر بسيار زيباي اين خانه در كوچه معروف به اتحاديه در خيابان لاله زار قرار دارد. قسمت ورودي با آجر تزيين شده است.
 

خانه اميربهادر
اين خانه از مجموعه خانه هاي با ارزش دوره قاجاريه و در اصل متعلق به شادروان حسين پاشازاده معروف به اميربهادر جنگ، وزير دربار و وزير جنگ مظفرالدين شاه قاجار بوده است. مساحت اين بنا در حدود 3000 متر مربع است. اين بنا در اصل حسينيه امير بهادر بود كه بعدها تحت تملك شركت پخش سيگار ايران درآمد و در نهايت توسط انجمن آثار ملي خريداري شد و تعميراتي در آن صورت گرفت. خانه اميربهادر داراي تالار بزرگ آينه كاري شده، زيرزمين آينه كاري شده، تالار بزرگ بالا، حوضخانه با تزئينات كاشيكاري و اتاق هاي متعدد براي برگزاري جلسات و سخنراني ها و قرائت خانه عمومي و همچنين اتاق هاي ديگر با كاركردهاي مختلف است.

 خانه امام جمعه
در محدوده بافت قديم شهر تهران،در خيابان «ناصرخسرو» خانه معروف امام جمعه واقع است. همان گونه كه از نام بنا برمي آيد، اين خانه متعلق به يكي از امام جمعه هاي تهران در دوره قاجار است و احتمالاً ساخت آن را مي توان به اواسط دوران سلطنت ناصرالدين شاه يعني سال هاي 1280 تا 1300 هـ . ق نسبت داد.

خانه شقاقي
اين بنا در شمالي ترين بخش منطقه دوازده تهران،در جبهه شمالي خيابان كوشك حد فاصل فردوسي و لاله زار قرار دارد. اين خانه را اغلب با عنوان خانه كوشك مي شناسند. خانه شقاقي ابتدا به عنوان منزل مسكوني خانواده شقاقي مورد استفاده بود و بعدها به صورت يكي از مراكز آموزشي سازمان ميراث فرهنگي كشور درآمد.

عمارت موقوفه فاضل عراقي
اين خانه در غرب ميدان فردوسي، در كوچه پارس قرار دارد و موقوفه فاضل عراقي، مستشار و رئيس سابق ديوان عالي كشور است. بخشي از آن در سال 1334 شمسي به بيمارستان زنان اختصاص يافت. كاشي هاي عمارت بسيار نفيس و روي آنها تصاوير شاهان باستاني ايران نقش شده است.

عمارت باغ فردوس
اين خانه ارزشمند و تاريخي در بخش شمالي شهر تهران قرار دارد. در داخل اين خانه گچبري هاي كم نظيري به چشم مي خورد كه به مرور زمان رو به خرابي نهاده بود. 30 نفر از بزرگترين و مجرب ترين هنرمندان گچبر مأمور شده بودند تا اين محوطه را بازسازي نمايند كه مسن ترين آنها استاد «حسن رضايي تهراني» با بيش از 90 سال و كم سن ترين آنها فرزند وي عليرضا رضايي تهراني بود. استادان ديگري چون «حاج عباس عشقي»، «اصغر زينت اعلايي»، «رضا نجفي»، «حاج سيد علي اصفهاني»،«استاد علي»،«استاد يوسف»، «حاج مصطفي شايگان»،«حاج سيد علي لطفي»، «شعبان صحافا»، «حسين نشاطيان» باعث شدند اين بناي ارزشمند دوباره احياء شود. اين بنا در زمان قاجاريه ساخته شد.

عمارت و باغ فرمانيه
اثر تاريخي باغ فرمانيه نمونه اي از معماري اصيل ايراني مربوط به اوايل دوره قاجار با كاشي هاي طرح دار دوره ناصري است. ملك فرمانيه شامل باغ، زمين باير و چندين رشته قنات، در سال 1326 هـ . ق به «كامران ميرزا نايب السلطنه» قاجار تعلق گرفت و پس از فوت او به دخترش رسيد. بعد از آن «ميرزا فرمانفرما» از شاهزاده هاي قاجار، شمال باغ، سهم قنات ها و ساير متعلقات را خريداري كرد. در سال 1319 باغ و تمام متعلقات آن به سفارت ايتاليا فروخته شد. بناهاي اين باغ داراي جزئيات معماري اصيل ايراني اوايل دوره قاجار است.

خانه شهيد مدرس
خانه شهيد سيد حسن مدرس در محله عودلاجان از محلات محدود حصار ناصري شهر تهران قرار دارد. اين خانه كه كامل ترين شكل يك خانه سنتي را در بافت تاريخي تهران به نمايش مي گذارد، از بخش هاي مختلف اندروني و بيروني، مطبخ، كالسكه خانه تشكيل شده است. در اين خانه تاريخي مجموعه اي از هنرها شامل گچبري، حجاري، آجركاري، گره چيني، نقاشي و كتيبه نگاري در كامل ترين شكل، به كار رفته است. در نقشه ي تاريخي شهر تهران كه متعلق به سال 1275 هـ . ق است، اين خانه با عنوان «خانه وزير مختار فرانسه» مشخص شده است. مرحوم سيد حسن مدرس در اوايل قرن معاصر و در دوره نمايندگي مجلس، در اين خانه سكونت داشت.

بناي تاريخي مسعوديه
بناي تاريخي مسعوديه، در خيابان اكباتان تهران، به دستور ظل السلطان فرزند ناصرالدين شاه همزمان با كاخ گلستان احداث شد. اين مجموعه در محدوده ميدان بهارستان و خيابان هاي ملت و اكباتان قرار دارد و شامل پنج عمارت اصلي و تاريخي است و قدمت آن به سال 1295 مي رسد.  تالار سلام اين مجموعه زير نظر صنيع الملك نقاش باشي براي «ميرزا آقاخان اعتمادالدوله» صدراعظم آقاخان نوري نقاشي شد. در عمارت مسعوديه كتيبه هايي به تاريخ 1295 هـ . ق باقي مانده است.

خانه مشير الدوله پيرنيا
اين بنا در خيابان لاله زار بين جمهوري و منوچهري قرار گرفته و در اصل متعلق به حسن پيرنيا بود. از خصوصيات اين بنا گچبري و فرنگي كاري، كاشيكاري همراه با كاشي هاي منقوش به تصاوير شخصيت هاي اساطيري و تاريخي است.

خانه وثوق
اين بنا در سال 1253 هـ . ق يا 1211 شمسي در زمان محمدشاه قاجار براي يكي از صاحب منصبان دوره قاجاريه به نام «ميرزا محمد قوام الدوله آشتياني» ساخته شد. اين بنا در خيابان 15 خرداد كوچه «ميرزا محمود وزير» قرار دارد. هفت دري در اين بنا يكي از تزئينات بنا به شمار مي رود.
 

برخي ديگر از خانه هاي دوره قاجاريه در تهران
خانه ميرزا محمود وزير در خيابان اميركبير، خانه اخوان عليزاده، خانه قديمي صفوي در سرچشمه، خانه رضاشاه در خيابان امام خميني، خانه صبا، خانه بهزاد در خيابان انقلاب، خانه علاءالدوله در خيابان فردوسي، خانه مستوفي در خيابان پانزده خرداد، خانه احساني در پامنار كوچه بهاءالدوله، خانه بازار مسگرها در خيابان مصطفي خميني، خانه نصرالدوله در سرچشمه، خانه كلارا آبكار در خيابان جمهوري اسلامي، خانه هدايت در خيابان هدايت، خانه قوام السلطنه در خيابان 30 تير.

نقش برجسته تنگ واشي
نقش برجسته تنگ واشي در روستاي جليزجند شهرستان فيروزكوه قرار دارد. اين اثر مربوط به سال 1333 ه. ق است و توسط طراح و نقاش معروف دوره قاجار عبدالله نقاش باشي و چند تن ايجاد شده است. ابعاد اين حجاري كه برديواره سنگي كنار رودخانه با ابعاد 7×6 متر است با ارتفاع 5/1 متر از سطح كنار رودخانه قرار دارد. 

نقش برجسته ساساني ري
بر روي كوه سرسره در شهرري نقش برجسته اي روي سنگ، حكاكي شده كه از يادگارهاي به جاي مانده از عهد ساساني مي باشد. تپه چشمه علي و قلعه بارو و نقش برجسته آن از مكان هاي تاريخي و ديدني شهر ري است كه مربوط به دوران بعد از ساساني است و با شماره 202 به ثبت رسيده است. 

قلعه ارژنگ
اين قلعه در ضلع غربي دهكده ميناوند از توابع طالقان قرار دارد. قلعه ارژنگ در سال 544 به امر كيا محمد بن بزرگ امير ( 538- 557 ) ساخته شد. در اين قلعه راهروهاي زيرزميني وجود دارد كه برخي از آنها توسط تونل هايي به هم متصل هستند. ديوارهاي قلعه از سنگ و ساروج است. سفال هايي كه از اطراف قلعه به دست آمده مربوط به قرن 5 تا 7 هـ .ق است.
 

قلعه ايرج
اين قلعه نزديك روستاي جعفرآباد در شمال شرقي ورامين قرار دارد. ارتفاع متوسط ديوار قلعه 12 متر است و در اطراف قلعه به فاصله 100 متر سنگرهايي قرار دارد. اين قلعه به شكل مستطيل و مصالح آن از خشت و گل است و در نوع خود يكي از بزرگترين قلعه هاي ايران به شمار مي رود.
 

دژ گل خندان
اين دژ در روستايي به همين نام در جاده آسفالته رودهن – تهران بالاي پشته اي عظيم، مشرف به محل تلاقي دو رودخانه رودهن و بومهن، واقع شده است. اسلوب بنا يادآور دوره ساساني است و حصار عظيمي از قلوه سنگ هاي درشت دور تا دور دژ مستطيل شكل را فرا گرفته است. در چهارگوشه ي آن نيز چهار برج توپر براي استحكام و دفاع بهتر جاي دارد. پشته طبيعي كه دژ بر فراز آن قرار دارد، با شيبي تند به دره سرسبز مجاور منتهي مي شود. درمحوطه دژ سفال هاي متنوع از دوره ساساني به بعد مشاهده مي شود. به نظر مي رسد كه اين برج در طي قرن ها مورد استفاده بوده است.

دژ رشكان
يكي از دژها و قلاع محافظ هسته اوليه ري كه در چهار سوي ري ساخته شده بود، دژ رشكان است. اين دژ در چهار راه خط آهن بر بالاي كوه استوار برجاي مانده است. دژ رشكان با ساختاري متشكل از لاشه سنگ و ساروج ، از نظر قدمت متعلق به دوره اشكانيان است. اين دژ در گذشته با انتساب به «فخرالدوله بن ركن الدوله ديلمي» فخرآباد ناميده مي شد.  بخش هاي اصلي قلعه تا زمان قاجار نيز برجاي بود، اما امروزه قسمت اعظم آن تخريب شده است. ديوارهاي غربي اين دژ داراي سوراخ هايي براي تير و كمان است.

قلعه تبرك
قلعه تبرك امين آباد از بناهاي قرون نخست اسلامي است كه داخل بارو(ديوار بلند و مستحكمي كه به عنوان حفاظ دور شهر مي كشيدند) و حصار قرار داشت و از دوران خلفاي عباسي برجا مانده بود. اين قلعه تخريب شد و امروزه به دليل وجود برج نقاره خانه بر فراز آن، به «كوه نقاره خانه» معروف است.

قلعه سرخ حصار
در دامنه ارتفاعات مشرف به بيمارستان سرخه حصار واقع در حاشيه شرقي تهران ، سر راه تهران – آبعلي، قلعه ي كوچكي برجاست كه فاصله آن تا جاده آسفالته يك كيلومتر است. اضلاع اين قلعه حدود 15 متر است و دو برج نيمه مدور در اضلاع شرقي و جنوبي آن مشهود است. قلعه متعلق به قرن 5 و 6 هـ . ق يعني دوره سلجوقي است.

قلعه كي قباد
اين قلعه در فاصله سه كيلومتري شمال غرب روستاي «هرنج» طالقان بر فراز كوه قرار دارد و مربوط به دوره اسماعيليه است. از اين قلعه اكنون جز بقاياي ديوارهايي از ملات ساروج چيزي باقي نمانده است. حد فاصل ديوار شرقي و غربي حدود 100 متر است و در وسط محوطه، آثار يك حوض سنگي به چشم مي خورد كه به احتمال زياد براي جمع آوري آب باران و برف مورد مصرف بود. سفالينه هاي جمع آوري شده از سطح تپه به قرن پنجم هـ . ق تعلق دارد.

قلعه گبري
اين قلعه از قلاع محافظ هسته اوليه ري است كه در حد جنوب شرقي ري قديم و ميدان معلم ري امروز، واقع است. از آثار معماري اين قلعه تنها يك چهار ديوار به مساحت دو هكتار با ديوارهاي مرتفع از 10 تا 13 متر ، همراه چهار برج ديده باني باقي است. قدمت اين قلعه به دوره اشكانيان – حدود 2250 سال پيش – مي رسد.

دختر قلعه ي تنگ گسيل
«گسيل» يكي از آبادي هاي دهستان «شاد» است كه در سه كيلومتري شرق جاده اصلي كرج- چالوس واقع شده است. در اين قسمت از جاده يعني در 52 كيلومتري شمال كرج ، تنگه اي وجود دارد كه به تنگ گسيل معروف است. چندين سال است كه به دليل صعب العبور بودن اين تنگه، جاده اصلي از ميان تونلي كه در كنار تنگه ايجاد شده،مي گذرد كه به « قلعه دختر» معروف است. سفال هاي موجود در اين محوطه از نوع سفال هاي قرمز و نخودي بدون لعاب دوران اسلامي است. دو قطعه سفال لعاب دار بسيار ريز به دست آمده از اين قلعه، به سفال هاي سلجوقي و ايلخاني بسيار شباهت دارد.

ديگر قلعه هاي استان تهران: قلعه حصار قاضي ورامين از دوره ايلخاني، قلعه خاوه ورامين، قلعه قاسم آباد ورامين، قلعه خيرآباد، قلعه قشلاق در تويهدر 30 كيلومتري ري با طاق هاي سبك قاجار و پهلوي و آثار سفالينه مربوط به سلجوقي، قلعه ايرج در شمال روستاي عسگر آباد عباسي ورامين از قلاع ساساني، قلعه جليل آباد از توابع ورامين.

مسجد و مدرسه شهيد بهشتي ( سپهسالار قديم)
 اين مسجد و مدرسه كه از ساخته هاي قرن 13 هـ . ق است درخيابان ناصرخسرو قرار دارد و از سمت غرب به مدرسه خان مروي متصل است. اين مجموعه در ابتدا به مسجد و مدرسه مرحوم «ميرزا محمدخان سپهسالار» شهرت داشت، اما با ساخت مسجد و مدرسه «ميرزا حسن خان مشيرالدوله» و ناميده شدن آن به عنوان مسجد و مدرسه سپهسالار، اين مجموعه «سپهسالار قديم» ناميده شد. اين مجموعه از آثار ميرزا محمدخان قاجار دولو كشيكچي باشي، پسر دوم اميرخان سردار و خالوزاده عباس ميرزا نايب السلطنه است. نقشه اين مدرسه شبيه مساجد چهار ايواني و داراي دو شبستان است كه از يكي براي مسجد و از ديگري به عنوان مَدرس استفاده مي شود. شبستان ضلع جنوبي كه به عنوان مسجد مورد استفاده است، داراي ستون هاي سنگي بلند و استواري است كه از نظر معماري اهميت دارد. شبستان ديگر كه از آن به عنوان مدرسه استفاده مي شود، در ضلع شمالي قرار دارد. در داخل شبستان 21 بيت شعر به خط عبدالحسين زرين قلم در مدح ناصرالدين شاه و محمدخان سپهسالار ديده مي شود. اين مدرسه 19 حجره دارد كه 8 حجره آن در حال حاضر به امور اداري و مدرس اختصاص دارد. اين مسجد و مدرسه صحن زيبايي دارد و سر در آن به دو منار كوتاه مزين شده است.

مسجد و مدرسه عالي شهيد مطهري ( سپهسالار جديد)
 اين مجموعه با قدمتي بيش از يك قرن از آثار مهم دوره قاجاريه است. مرحوم سپهسالار در نقشه كشي، معماري و وضع ساختمان اين بناي بزرگ، طرح و نقشه ي شرقي اسلامي را در نظر داشت. نقشه اين مجموعه و شيوه معماري آن تلفيقي از سبك معماري مسجد جامع اصفهان در قسمت هشتي و ورودي، مسجد اياصوفيه اسلامبول و نماسازي آن يادآور مدرسه چهارباغ اصفهان است. از چهار ايوان مرتفع كه در برابر يكديگر ساخته شده، يكي از آنها كه كوتاه تر است رو به قبله دارد و بالاي آن گنبدي مدور و بلند برپاست. چهار مناره بلند با پايه هايي كه حدود يك متر آن سنگ است، بسيار ظريف حجاري شده است. اين دو مناره در دو طرف مقصوره (سراي حصاردار، جاي ايستادن امام و خليفه در مسجد)، بالا رفته و دو مناره ديگر رو به روي ايوان قرار دارد. گل دسته ها تمام كاشي و داراي نقش هستند. در زواياي در بزرگ ورودي و دو طرف جلوخان غربي هم دو مناره ديگر وجود دارد. گنبد مسجد و مناره ها كه در طرف قبله و جهت جنوبي واقع شده منظره بسيار باشكوهي دارد. تمامي مناره ها از آجر ساخته شده و روكار آنها با كاشي هاي نره و هفت رنگ مخصوص دوره قاجاريه تزيين شده است. در اثر گذشت زمان كاشي هاي گنبد متلاشي شده بود كه در سال 1208 و 1307 ش به طرز ظريف و زيبايي ترميم، و در اطراف گنبد كلمه « لااله الاالله» و « محمد رسول الله » به خط كوفي منقوش شد. مصلاي مسجد به چهل ستون معروف است و در قسمت شرقي صحن قرار دارد. اين مصلا داراي 44 ستون سنگي يك پارچه مرتفع است كه در وسط هر چهار ستون طاقي محكم برافراشته اند. در بزرگ ورودي غربي از دو قسمت به واسطه دهليز متحدالشكل به داخل صحن مدرسه راه دارد. در شرقي داراي دهليزهاي طولاني است كه مستقيماً به صحن مدرسه راه مي يابد. صحن مدرسه داراي چهار باغچه مشجر، چهار خيابان و حوض بزرگي است كه آب جاري قنات تهران مخصوص مدرسه و مسجد و عمارت بهارستان به آن راه مي يافت.

مسجد و مدرسه حكيم باشي (آقا محمود)
بناي اين مسجد – مدرسه را به ميرزا احمد حكيم باشي نسبت داده اند كه گويا در دوره فتحعلي شاه زندگي مي كرد. در جبهه قبله، گنبد خانه و ايواني وجود دارد كه شاخص ترين عناصر مسجد به شمار مي آيد و شبستاني كم عمق و طويل در جبهه مقابل آن ساخته اند. در دو جبهه ديگر، هشت حجره رو به روي يكديگر قرار دارد. وسط هر يك از دو جبهه، ايواني وجود دارد. به اين ترتيب اين بنا داراي سه ايوان است. دو سوي گنبدخانه، به دو ورودي مجهز است كه هر كدام متشكل از پيش طاق، هشتي و دالاني است و مستقيماً به حياط ختم مي شود.


مسجد و مدرسه خان مروي
اين مسجد و مدرسه را «حاجي محمد حسين خان» ملقب به «فخرالدوله» والي مرو در زمان سلطنت فتحعلي شاه بنياد نهاد. از آن رو اين مدرسه را «خان مروي» ناميده اند. اين مدرسه به نام فخريه هم مشهور است. اين مجموعه شامل مسجد با صحن بزرگ، حجره ها و طاق نماهاي اطراف صحن است. در سمت شمال صحن، ايوان بزرگ و مدرسه قرار دارد. بنا داراي تزئينات كاشي كاري و كتيبه هايي حاوي اشعار عالمانه است و نام فتحعلي شاه و فخرالدوله بر آنها آمده است. تاريخ بنا در كتيبه، سال 1231 هـ . ق را نشان مي دهد.

مسجد و مدرسه شيخ عبدالحسين
اين مسجد و مدرسه را وصي مرحوم «شيخ عبدالحسين تهراني» (شيخ العراقين) از ثلث مال «ميرزا تقي خان اميركبير» بعد از فوت او ساخت و به نام خود وي مشهور شد. اين مسجد در ضلع جنوبي بازارچه و جلوخان سيد ولي در محل قديمي باغ و خرابه هاي پاچنار جا دارد. مدرسه داراي سر در كاشي كاري بسيار زيبايي است كه بر اساس نوشته هاي آن به تصدي آقا يوسف در كارخانه «استاد محمدقلي شيرازي» به سال 1281ساخته شده است. در منبت ارزشمندي نيز وجود دارد كه اثر استاد نوروز تهراني در تاريخ 1279 هـ . ق است. اين مسجد مشتمل بر مقصوره گنبد و دو مناره كوچك در ضلع جنوبي، طاق نماهاي متناسب كوچك در جوانب ديگر و شبستاني در ضلع شرقي است. مسجد از كاشي كاري هاي عالي دوره قاجاريه (ناصرالدين شاه) بهره بسيار دارد. اين مسجد داراي دو شبستان، يكي شبستان گرم خانه و ديگري شبستان پشت به قبله است. در كتيبه سر در علاوه بر آيه قرآن و نام اميركبير و شيخ عبدالحسين، نام «قويلر آقاسي» و تاريخ 1270 نيز ذكر شده است.

مسجد و مدرسه فيلسوف الدوله
اين مسجد- مدرسه را ميرزا كاظم فيلسوف الدوله پزشك مشهور دوره ناصري، متوفي به سال 1323 هـ . ق ساخته است. اين بنا در خيابان شهيد مصطفي خميني در كنار امامزاده سيد اسماعيل قرار دارد. پيرامون صحن را 12 حجره و دو ايوان احاطه كرده و در جبهه مقابل ورودي شبستاني ستون دار وجود دارد كه براي برگزاري مراسم نماز از آن استفاده مي شود. ورودي بنا مسيري غيرمستقيم به صحن دارد و در آن عناصري چون جلوخان، هشتي، دالان و ايوان به كار رفته است. از ويژگي هاي اين بنا وجود مقبره باني آن در كنار حياط بسيار كوچك پشت صحن است. كاشي كاري هاي ظريف و كاربندي هاي زيبا از ديگر مشخصه هاي مسجد فيلسوف الدوله است. چنين به نظر مي رسد كه دو منار واقع در دو سوي ورودي بنا به صورت ناتمام رها شده باشد.

مسجد و مدرسه مشير السلطنه
اين مسجد – مدرسه در خيابان مولوي واقع است. ميرزا احمدخان مشير السلطنه اين بنا را ساخت و به تاريخ 1318 هـ . ق آن را وقف كرد. اين بنا داراي صحن كوچكي با هشت حجره در سه طرف آن است و شبستاني ستون دار در جبهه شمالي و در مقابل جبهه قبله قرار دارد. ايوان و مدرسه در جبهه جنوبي و حجره ها در دو جبهه ديگر در مقابل هم ساخته شده است. از ويژگي هاي اين بنا، وجود يك برج ساعت در شرق آن است كه از معابر مجاور ديده مي شود و به همين دليل به مسجد ساعت نيز شهرت يافته است.

مسجد و مدرسه مُعيـِر الممالك
دوستعلي خان نظام الدوله معرالممالك از رجال دوره قاجار اين مسجد – مدرسه را احداث نمود. تاريخ احداث و وقف بنا را پيش از سال 1290 هـ . ق برآورد كرده اند. اين بنا در خيابان خيام كوچه معير قرار دارد. گنبدخانه و ايواني بزرگ در جبهه قبله اين مجموعه ديده مي شود و در جبهه مقابل آن، شبستاني كم عمق و طويل قرار دارد كه در سال هاي اخير شكل جديدي يافته است. در دو جبهه ديگر و مقابل هم، شماري حجره وجود دارد و در جلو آنها، رواقي طراحي و ساخته شده است. فضاهاي ساخته شده در جبهه قبله، نسبت به سه جبهه ديگر ارتفاع بيشتري دارد. گنبدخانه، فاقد پوشش تزييني است و مناره هاي دو سوي ايوان نيز پيش از آن كه بنايشان به اتمام برسد به حال خود رها شده اند. اين بنا داراي دو ورودي است.

امامزاده عبدالعظيم حسني
نسب حضرت عبدالعظيم حسني ( ع ) به واسطه و با چهار پشت، به امام حسن مجتبي ( ع ) مي رسد. بناي اصلي و نخستين بقعه يعني حرم آن، در نيمه دوم قرن سوم هجري توسط محمد پسر زيد داعي علوي، تعمير اساسي شد. درگاه اصلي ورودي بنا كه در سمت شمال قرار دارد بار اول در زمان پادشاهان آل بويه و سپس در دوره قاجار به ياري مجدالملك كامل شد. گورستان حضرت عبدالعظيم حسني با مقابر، صحن ها و مجموعه هاي خصوصي اطراف حرم، اعتبار ويژه اي دارد. احترام و تقدس ويژه اي كه مردم براي حضرت قائل بوده اند، موجب خاكسپاري بسياري از شخصيت هاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي در اين گورستان شده است. ناصرالدين شاه، قاآني شيرازي، قائم مقام فراهاني، بديع الزمان فروزانفر، آيت اله كاشاني، علامه محمد قزويني، حسينعلي ميرزا نصرت السلطنه، ستارخان ، گروهي از دراويش نعمت الهي و فرزندان آيت اله بهبهاني در اين گورستان آرميده اند. از آثار تاريخي اين مجموعه سر در آجري دوران سلجوقي است و نيز صندوقي از چوب عود، گردو با كتيبه هايي به خط نسخ و ثلث برجسته كه به سال 725 هـ . ق تعلق دارد. پوشش زيرين گنبد با طاق ضربي مدور در زمان شاه تهماسب تغيير يافت و پوشش خارجي آن در سال 1270 هـ . ق به دستور ناصرالدين شاه با خشت هاي مسي زرين تزيين شد.  ضلع جنوبي مقبره ناصرالدين شاه به وسيله يك در كوچك اختصاصي به حرم امامزاده حمزه راه دارد. بقعه امامزاده طاهر نيز در سمت شرقي صحن بزرگ واقع است. مهم ترين صحن و ايوان حرم، صحن و ايوان بسيار وسيع آستانه است كه در شمال حرم واقع، و به دستور ناصرالدين شاه ساخته شده است. ايوان جنوبي حرم نيز در سال 944هـ . ق به فرمان شاه تهماسب صفوي ساخته و در دوره قاجار آينه كاري و تزئين شد.

امامزاده عبدالله آيين ورزان
در كيلومتر هفت جاده تهران – فيروزكوه بقعه امامزاده عبدالله فرزند امام جعفر صادق (ع ) واقع شده و به امامزاده «عبدالله افتح» شهرت دارد. در بناي بقعه، كتيبه اي موجود نيست و تنها تاريخ 730 هـ . ق بر روي ضريح چوبي نقش بسته است.

امامزاده عبدالله
بناي اين امامزاده در مسير جاده پيشوا – غياث آباد و در شرق روستاي غياث آباد قرار دارد. بناي اصلي بقعه در ميان بناي جديد الاحداث محصور است. صحن امامزاده شامل يك اتاق است كه در جبهه جنوبي دو اتاقك با بدنه و سقف آينه كاري شده ديده مي شود.  نـَسَب امامزاده عبدالله طبق تاريخ موجود، با واسطه به حضرت موسي بن جعفر (ع ) مي رسد.

امامزاده عبدالله و عبيدالله دماوند
اين امامزاده از بناهاي بسيار زيباي اواخر قرن هفتم هـ . ق درمنطقه دماوند است. بناي بقعه برجي آرامگاهي است با بدنه مضرس ( منقوش به نقش و نگارهايي به صورت دندانه ها ) و گنبد فيروزه اي رنگ كه بر سطح خارجي آن ، مهرهاي گچي مشاهده مي شود. در داخل، كتيبه اي حاوي آيات قرآن كريم وجود دارد.

امامزاده قاسم، شميران
امامزاده قاسم درشمال شميران و در روستاي قديمي« دژ عليا» واقع است. بناي اصلي امامزاده برجي هشت ضلعي است كه هر ضلع آن از داخل 25/ 2 متر عرض دارد و از آجر ساخته شده است. اين بقعه امروزه داراي صحن، ايوان، رواق و گنبد كاشيكاري است. اصل بناي بقعه را از قرن هفتم هجري دانسته اند. در زمان شاه تهماسب صفوي صندوقي با تاريخ 963 هـ . ق بر روي مرقد نهاده شد. ساختمان اصلي بقعه در زمان فتحعلي شاه قاجار توسعه يافت و ايوان بزرگ فعلي در طرف قبله بنا شد. صندوق امامزاده در سال 963 هـ . ق در سي و سومين سال پادشاهي شاه تهماسب صفوي روي مرقد نصب شد.

امامزاده قاسم وحيديه
اين امامزاده در محله جوقين يكي از محلات شهر وحيديه قرار دارد.  بنا به دوره صفويه تعلق دارد و به احتمال زياد ايوان آن در دوره قاجار اضافه شده است. پلان بنا چهار ضلعي است و يك ايوان شرقي دارد كه ورودي بنا را در خود جاي داده است. پوشش بقعه به صورت يك گنبد پله اي اجرا شده و پوشش ايوان به صورت طاقي است.

امامزاده موسي
اين بقعه در روستاي خوروين در شمال غربي شهر كرج واقع است. بناي كوچك امامزاده با پلان مربع، از داخل داراي ابعاد تقريبي 444 در 444 سانتي متر است. قطر ديوارها 150 سانتي متر و سقف بنا، گنبدي است.

امامزاده هادي و علي نقي
در مسير كرج – قزوين، نرسيده به شهر هشتگرد و محل «ينگه امام» مقبره امامزاده هادي و علي نقي از اولاد امام موسي كاظم (ع)، به چشم مي خورد. بناي اين امامزاده نزديك كاروانسراي ينگه و تپه بزرگ تاريخي واقع است. اين بنا از دو قسمت يعني ايوان شمالي در جلو و حرم اصلي در پشت آن تشكيل شده است. اين بنا از آثار دوره صفويه به شمار مي رود. درباره اين بقعه در سفرنامه ميرزا حسين فراهاني چنين آمده است: گويند دو نفر از اولادان حضرت موسي بن جعفر در اينجا مدفون هستند.

امامزاده هارون بن موسي
بقعه امامزاده هارون بن موسي در تكيه جوستان از توابع طالقان قرار دارد. بقعه و گنبد اين بنا از سنگ و گچ ساخته شده است. بناي امامزاده بسيار شكيل و زيباست و اهالي جوستان و روستاهاي اطراف احترام ويژه اي براي آن قايل هستند. در امامزاده هارون كتيبه اي سنگي به طول 90 و عرض 33 سانتي متر، حاوي فرمان شاه تهماسب صفوي به خط ثلث موجود است. در اين فرمان شاه تهماسب صفوي «به سبب عجز سكنه ي متوطنه (ساكن) و عدم استطاعت مالي مردم طالقان» آنها را از دادن ماليات معاف نموده است.

امامزاده يحيي، ورامين
بناي امامزاده يحيي درجنوب شرقي شهرستان ورامين و در محله اي معروف به كهنه گاه  قرار دارد. تاريخ بناي امامزاده يحيي، ماه محرم سال 707 هـ . ق است. سبك معماري مقبره شباهت زيادي به مسجد جامع و برج علاءالدين دارد. ورودي بنا در جهت شمال، داراي حياط وسيعي است كه از آن به عنوان گورستان استفاده شده است.بناي امامزاده يحيي يكي از چند اثر تاريخي دوره مغول است كه هنوز در ورامين بر جاي مانده و با گنبد زيباي آجري در محوطه گورستان محصور است. اين بقعه، محراب كاشيكاري بسيار نفيسي به تاريخ 663 هـ . ق اثر «علي بن محمد ابي طاهر» را در خود جاي داده بود كه اكنون در موزه «متروپوليتن» نيويورك نگهداري مي شود. روي مزار، سنگ قبري به شكل محراب با تاريخ 750 هـ . ق وجود داشت كه اكنون در موزه آرميتاژ روسيه جاي دارد. شجره نامه اي موجود است كه نسب امامزاده را به امام حسن (ع) مي رساند.

امامزاده يحيي، تهران
بقعه امامزاده يحيي در انتهاي محله «عودلاجان» نرسيده به خيابان ري در كوچه اي به نام امامزاده يحيي قرار دارد. به عقيده گروهي از پژوهندگان، اين بقعه مدفن حضرت يحيي از اولاد امام زين العابدين (ع) است، اما روي صندوق قبر بقعه، نام يحيي بن زيد فرزند امام حسن مجتبي (ع) آمده است. بناي اصلي امامزاده متشكل از برج خشتي هشت ضلعي احتمالاً به قرن هفتم هجري تعلق داشت و داراي گنبد هرمي شكل 12 ضلعي بود. اين بنا در سال 1318 تخريب شد و بناي فعلي در سال 1320 شمسي در همان محلي ساخته شد. صندوق منبت عتيقه بقعه، چنانكه در كتيبه آن اشاره شده است، به دستور «ملك شاه غازي» در سال 895 هـ . ق به وسيله دو برادر به نام هاي استاد حسين و استاد محمد لواساني ساخته شد.

امامزاده اسماعيل
امامزاده اسماعيل درخيابان شهيد مصطفي خميني، نزديك ميدان «سيد اسماعيل» قرار دارد و منسوب به اسماعيل از اعقاب امام علي النقي (ع) است. يك سوي اين بقعه به واسطه بازار سرپوشيده به خيابان اصلي بازار تهران راه مي يابد. اين مكان تاريخي شامل ميدان، آب انبار، مسجد- مدرسه فيلسوف الدوله و بازار سيد اسماعيل است. طبق كتيبه موجود، قدمت درِ چوبي بقعه به سال 886 هـ . ق يعني دوره آق قويونلو مي رسد و ظاهراً قديمي ترين سند بر جاي مانده براي قدمت شهر تهران است. كاشي هاي زرين فام مرقد متعلق به قرون هفتم و هشتم هـ . ق و مناره هاي موجود در اين بقعه از قرن سيزدهم هـ . ق باقي مانده است.

امامزاده احمد و محمود
در حوزه ماهدشت كرج، خياباني خاكي وجود دارد كه به تپه اي باستاني و بناي آرامگاهي خشتي منتهي مي شود. بناي امامزاده احمد و محمود بر تپه اي با ارتفاع حدود سه متر بنا شده و از فاصله دور در ميان دشتِ مسطح، نمايان است. مصالح به كار رفته در اين بنا فقط خشت و گل است و بنا به صورت چند ضلعي و با گنبد ضربي برپا شده است. در كنار امامزاده دو تپه باستاني وجود دارد كه تنوع و فراواني سفال هاي پراكنده در آنجا حكايت از اهميت آنها دارد. سفال هاي جمع آوري شده از سطح تپه ها، قدمت آنها را به قرون هفتم تا نهم مي رساند.

امامزاده ام كبري و ام صغري
اين بنا هم اكنون در داخل شهر اشتهارد با گنبد بلند كاشيكاري شده نمايان است. ساقه گنبد از دو قسمت تشكيل شده: قسمت زيرين گنبد با اشكال لوزي مزين شده و بقيه ساقه آن كه قاعده گنبد را تشكيل مي دهد، آجري است. اين بنا را مي توان به دوره صفويه نسبت داد كه بعد از آن در دوره هاي مختلف مورد مرمت قرار گرفته است.

امامزاده جعفر، پيشوا
بناي مرتفع و مجلل اين امامزاده، يادگار دوره صفويه است. گنبد كاشيكاري و صحن وسيع اين امامزاده در داخل شهر پيشوا خودنمايي مي كند. كتيبه ايوان حكايت از تعمير و الحاق آن به دستور فتحعلي شاه قاجار در سال 1227 هـ . ق دارد.

امامزاده جعفر، هشتگرد
اين بنا درداخل شهر هشتگرد واقع شده و گرداگرد آن را ديواري احاطه كرده است. قديمي ترين و اساسي ترين بخش اين بنا حرم آن است. داخل بقعه فاقد هرگونه تزئين يا نوشته و كتيبه است.

امامزاده حسن
اين بقعه درداخل شهر كرج واقع شده و بناي آن از داخل، به صورت چهارگوش وسيع است كه در وسط هر ضلع آن طاق نمايي برپا شده است. نماي خارج نيز به صورت چهارگوش در نهايت سادگي است. براساس كتيبه اي كه در داخل ايوان ورودي بنا قرار دارد، ساختمان امامزاده در ربيع الاول سال 906 هـ . ق و به فرمان ابوالمظفر شاه تهماسب اول صفوي انجام شده است.

امامزاده داود
اين آرامگاه در ميان دره هاي سبز، درشش كيلومتري توچال و 15 كيلومتري فرحزاد واقع است. در گذشته بقعه امامزاده داود از بنايي سنگي مشتمل بر صحن و طاق نماهاي كم عمق در اطراف و حرم و ايوان كوچكي در جنوب آن تشكيل مي شد و گنبدي سبز رنگ داشت. وجود درختان بيد بسيار كهن حكايت از بناهاي قبل از صفويه دارد.  نسب امامزاده براساس زيارت نامه بقعه به امام زين العابدين ( ع) مي رسد.

امامزاده رحمن و زيد
اين بقعه درحاشيه جنوب غربي روستاي پلنگ آباد اشتهارد قرار دارد و داراي سه گنبد آجري ساده، سرسرا و راهرو است. امامزاده رحمن و امامزاده زيد، در اين بقعه دفن شده اند. اين بقعه كه در وسط محوطه بزرگي واقع شده و داراي حصار آجري است، منظره اي جالب و با عظمت دارد. به ويژه نماي سه گنبد آجري آن جلوه اي خاص به بنا بخشيده است. از شيوه معماري ساختمان چنين به نظر مي رسد كه اين بنا به تدريج در طي سه قرن هفتم و هشتم و نهم هـ . ق تكميل شده است.

امامزاده زيد
اين امامزاده درراسته بازار شهر تهران قرار دارد و شامل يك حرم چهار ضلعي بزرگ و ايوان و صحن در سمت شرق با گنبد دو پوش مدور و ملحقات آن است. بناي اصلي بقعه به دوره صفويه (قرن دهم هجري) تعلق دارد. در زمان فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه قاجار صحن و ايوان و گنبد دوپوش و متعلقات ديگري به آن افزوده شد. در كتاب آثار تاريخي تهران آمده است:« لطفعلي خان زند كه در سال 1209 به دستور آقامحمدخان در تهران به قتل رسيد، در مجاورت اين بقعه به خاك سپرده شده است».

امامزاده زين العابدين
بناي امامزاده زين العابدين سجاد ( ع) دركنار روستاي باغ خواص، در فاصله 10 كيلومتري ورامين قرار دارد. بقعه حياطي وسيع دارد كه مشجر و پوشيده از گورهاي دوره اسلامي است. بنا شامل اتاقي مربع شكل است. در ميانه هر ضلع طاق نما و در چهار گوشه آن، چهار طاق نما ديده مي شود. با تبديل پلان چهار به هشت، گنبدي بر آن تعبيه شده است و در زير آن نقوش بسيار زيبايي با استفاده از گچ شكل گرفته است.

امامزاده سلطان مطهر
اين امامزاده درحاشيه شهر بومهن در 52 كيلومتري شمال شرقي تهران، بر سر راه تهران – آبعلي قرار دارد. طرح كلي بقعه شامل پاي بست هشت ضلعي با گنبد هشت ترك است كه در نوع خود بسيار هنرمندانه بنا شده است. اين گونه بناها، در معماري ايران به ويژه در شمال و شمال شرقي كشور سابقه ممتدي دارد بخش هاي اصلي بقعه سلطان مطهر شامل حياط و ايوان بقعه، اتاق مقبره، كتيبه هاي سنگي مقابر هم جوار و صندوق چوبي بقعه است و «ملك كيومرث» يكي از مقتدرترين امراي محلي شمال ايران، آن را بنا نهاد.

امامزاده سيد نصرالدين
اندكي بالاتر از ميدان محمديه ( اعدام سابق ) بقعه سبزرنگي خودنمايي مي كند كه منسوب به مدفن نصرالدين از فرزندان امام سجاد ( ع ) است. اين بنا مشتمل بر حياط، صحن و بقعه هشت ضلعي است. بخش مهمي از صحن و حياط امامزاده در خيابان كشي هاي دوره پهلوي اول از بين رفت. بقعه اين بنا متعلق به سال 993 هـ . ق است كه در كتيبه چوبي طويلي به خط ثلث حك شده است.

امامزاده حسين، ورامين
بناي امامزاده ي معروف به «شاهزاده حسين»نزديك مسجد جامع ورامين واقع است. ساختمان موجود تنها ته رنگي از بناي باشكوه اوليه را كه متعلق به قرن هشتم هـ . ق است، برخود دارد. بيشترين آثار باقي مانده از بناي اصلي، در محراب نفيس آن به چشم مي خورد.

امامزاده صالح
بقعه امامزاده صالح درميدان تجريش تهران قرار دارد. گنبد كاشيكاري شده اين بنا چندين بار مرمت و بازسازي شد و سرانجام در سال 1368 به طور كلي تخريب و با كاشي جديد بازسازي شد. ضريح اوليه آن از چوب ساخته شده بود ولي بعدها از نقره و كتيبه هاي اطراف آن با آب طلا منقوش و مزين شده است.حرم اين بنا داراي ابعاد 5/6 * 6 متر است. امامزاده صالح كتيبه اي به تاريخ 700 هـ . ق داشت كه در تعميرات مدخل ساختمان از ميان رفت. در حمله مغول بناي امامزاده يكسره از بين رفته بود اما بانيان خيـّر آن را برپا داشتند. طبق كتيبه موجود در بنا مدفن صالح برادر امام هشتم مي باشد. در سال 1323 خورشيدي مرحوم حسن فداكار باني تغييرات و نصب كاشي مجدد در گنبد آن شد.

امامزاده شاهزاده محمد
در روستاي ايجدان ورامين قرار دارد.

امام زاده سيد سلطان محمود خاوه اي
در جواد آباد ورامين

امامزاده هادي
در نزديكي ابن بابويه شهر ري از دوره صفويه به يادگار مانده

امامزاده كوكب الدين
در غرب شهرستان ورامين و مربوط به دوره ي مغول، سلجوقي است.

امامزاده علي جعفر آباد
در روستاي جعفرآباد جنگل ورامين قرار دارد.

امامزاده عبدالله بوالعرض
در 9 كيلومتري ورامين قرار دارد.

امامزاده علي آجربست
در روستاي آجرسبت ورامين قرار دارد.

امامزاده قاسم خالدآباد
درخالدآباد ورامين قرار دارد.

مذهب:

منطقه تاريخي ري به علت موقعيت خاص جغرافيايي، محل برخورد انديشه ها و عقايد و باورهاي گوناگون مذهبي بوده است، زيرا با قرار داشتن در مسير جاده ابريشم كه شرقي ترين تا غربي ترين نقطه جهان آن روزگار را به هم پيوند مي داد، هر نوع ديانتي از اين ديار گذر مي كرد و در نتيجه، ناآشنايي و بيگانگي پديد نمي آمد. آثار پيدا شده از عهد قديم در ري و پهنه تهران بزرگ و نيز نوشته هاي مورخان گذشته نشان دهنده اعتقادات مزداپرستي و زردتشتي گري ساكنان منطقه و آداب و رسوم رايج در ميان آنها است. يهوديان بسياري به دليل اجتماعي و اقتصادي و نيز به سبب قرار گرفتن ري در مسير راه ابريشم در اين شهر سكونت داشته و داراي كنيسه ها و محلات و دكان هاي خاص خود بوند. همچنين نشانه هايي از سكونت مسيحيان و به احتمال نسطوريان در منطقه موجود است. با ظهور اسلام و فتح ري در سال 22 ه.ق اندك اندك مردم منطقه به ديانت اسلام گرايش يافتند و از همان آغاز با پيدايش فرق و مذاهب گوناگون در اسلام، شيعه و سني در كنار هم زندگي كرده اند. مذهب منطقه تاريخي ري به علت موقعيت خاص جغرافيايي، محل برخورد انديشه ها و عقايد و باورهاي گوناگون مذهبي بوده است، زيرا با قرار داشتن در مسير جاده ابريشم كه شرقي ترين تا غربي ترين نقطه جهان آن روزگار را به هم پيوند مي داد، هر نوع ديانتي از اين ديار گذر مي كرد و در نتيجه، ناآشنايي و بيگانگي پديد نمي آمد. آثار پيدا شده از عهد قديم در ري و پهنه تهران بزرگ و نيز نوشته هاي مورخان گذشته نشان دهنده اعتقادات مزداپرستي و زردتشتي گري ساكنان منطقه و آداب و رسوم رايج در ميان آنها است. يهوديان بسياري به دليل اجتماعي و اقتصادي و نيز به سبب قرار گرفتن ري در مسير راه ابريشم در اين شهر سكونت داشته و داراي كنيسه ها و محلات و دكان هاي خاص خود بوند. همچنين نشانه هايي از سكونت مسيحيان و به احتمال نسطوريان در منطقه موجود است. با ظهور اسلام و فتح ري در سال 22 ه.ق اندك اندك مردم منطقه به ديانت اسلام گرايش يافتند و از همان آغاز با پيدايش فرق و مذاهب گوناگون در اسلام، شيعه و سني در كنار هم زندگي كرده اند.

نژاد:

تمدن هايي كه در حوزه استان تهران از ديرباز وجود داشته اند نشانه هايي از سكونت و پيدايش تمدن هاي اين منطقه رانشان مي دهند. در اين ميان «چشمه علي» ري كه مربوط به 6200 سال قبل است، از اهميت ويژه اي برخوردار است. گروهي كه بيش از 6000 سال پيش در اين حوزه ساكن بودند از اولين اقوام و نژادهاي بومي منطقه محسوب مي شوند. تمدني كه توسط اين اقوام در چشمه علي ري متولد شد و رشد كرد بسيار قدرتمند بود و با نفوذ به خارج از حوزه چشمه علي مانند ساكنان تپه سيلك، قره تپه شهريار، موشلان تپه اسماعيل آباد، تپه حصار دامغان و تپه آنو و نمازگاه در تركستان و شرق ايران تا بلوچستان، كم كم توانست بر ديگر اقوام تاثير گذارد و آنها را جذب قدرت و عظمت خود نمايد. اين گروه از ساكنان اوليه و اصلي استان تهران به شمار مي روند كه بعدها به شكل هاي گوناگون در تپه دروس، قيطريه و بسياري از نقاط استان تهران پراكنده شدند.

ناهمواري ها:
استان تهران در جنوب مركز رشته كوه هاي البرز كه در شمال ايران از آذربايجان تا خراسان با جهت غربي– شرقي كشيده شده، قرار دارد. رشته كوه البرز به سه ديواره تقسيم مي شود:

ديواره شمالي: ارتفاعات محدودي از اين ديواره در استان تهران و بقيه آن در استان مازندران قرار دارد.

ديواره مياني: حد شمال استان را تشكيل مي دهد و مرتفع ترين قسمت رشته كوه هاي البرز مركزي است. كوه دماوند و قله آن به ارتفاع 5671 متر در اين قسمت قرار دارد. قله دماوند نهمين قله مرتفع دنيا به شمار مي رود. اين ديواره عظيم كوهستاني به صورت كوه هاي (كندوان) و پس از آن كوه هاي (طالقان) در شمال غربي استان، تا محل اتصال رود (الموت) به (طالقان رود)، ادامه مي يابد. در شمال شرقي نيز اين ديواره با نام رشته ارتفاعات فيروزه كوه و سواد كوه تا دره رود فيروزه كوه (شعبه اصلي حبله رود) كه از جنوب دامنه شرقي آن مي گذرد، امتداد مي يابد. در شرق دره فيروزه كوه كه پس از دريافت شعباتي حبله رود ناميده مي شود، ارتفاعات (شهميرزاد) شروع مي شود.

ديواره جنوبي: سومين بخش ار ارتفاعات مركزي است كه رودخانه جاجرود و كرج آن را بريده و به سه قسمت جدا از هم تقسيم نموده است. اين سه قسمت عبارتند از :
- كوه هاي لواسانات كه بين دره هاي رود دماوند و جاجرود قرار دارند و در شمال به دره (رود لار) محدودند.
- دنباله اين كوه ها در شرق جاده آب علي به نام قره داغ و دماوند تا دره حبله رود امتداد يافته اند.
- كوه هاي شميرانات كه بين سرچشمه هاي جاجرود و كرج قرار دارند و بلندترين نقطه آنها توچال با ارتفاع 3942 مي باشد.
علاوه بر اين سه ديواره كوهستاني، در جنوب و شرق دشت تهران كوه هايي با ارتفاع كم وجود دارند كه مهمترين آنها كوه هاي حسين آباد و نمك در جنوب و بي بي شهربانو و القادر در جنوب شرقي و ارتفاعات قصر فيروزه در شرق است.

آب و هوا:
در نواحي مختلف استان تهران به علت موقعيت ويژه جغرافيايي، آب و هواي متفاوتي شكل گرفته است. سه عامل جغرافيايي در ساخت كلي اقليم استان تهران نقش موثري دارند:

كوير يا دشت كوير:
مناطق خشك مانند دشت قزوين، كوير قم و مناطق خشك استان سمنان كه مجاور استان تهران قرار دارند، از عوامل منفي تاثير گذار بر هواي استان تهران هستند و موجب گرما و خشكي هوا، همراه با گرد و غبار مي شوند.

رشته كوه هاي البرز:
اين رشته كوه ها موجب تعديل آب و هوا مي شود.

بادهاي مرطوب و باران زاي غربي:
اين بادها نقش موثري در تعديل گرماي سوزان بخش كويري دارند، ولي تاثير آن را خنثي نمي كنند.

استان تهران را مي توان به سه بخش اقليمي زير تقسيم كرد:

اقليم ارتفاعات شمالي: بر دامنه جنوبي، بلندي هاي البرز مركزي در ارتفاع بالاي3000 متر قرار گرفته و آب و هوايي مرطوب و نيمه مرطوب و سردسير با زمستان هاي بسيار سرد و طولاني دارد. بارزترين نقاط اين اقليم، دماوند و توچال است.

اقليم كوهپايه: اين اقليم در ارتفاع دو تا هزار متري از سطح دريا قرار گرفته و داراي آب و هوايي نيمه مرطوب و سردسير و زمستاهايي به نسبت طولاني است. آب علي، فيروزه كوه، دماوند، گلندوك، سد امير كبير و دره طالقان در اين اقليم قرار دارند.

اقليم نيمه خشك و خشك: با زمستان هاي كوتاه و تابستان هاي گرم، در ارتفاعات كم تر از 1000 متر واقع شده است. هر چه ارتفاع كاهش مي يابد، خشكي محيط بيشتر مي شود. ورامين ،شهريار و جنوب شهرستان كرج در اين اقليم قرار گرفته اند.
هواي تهران در مناطق كوهستاني داراي آب و هواي معتدل و در دشت، نيمه بياباني است. تهران در مرز شرايط جوي بري و اقيانوسي قرار گرفته و تمايل آن به موقعيت بري بيشتر از وضعيت اقيانوسي است.

كشاورزي:
 تهران را از نظرموقعيت طبيعي و كشاورزي مي توان به دو ناحيه تقسيم بندي كرد:
ناحيه كوهستاني معتدل:  اين ناحيه در بر گيرنده نواحي شمالي استان مانند بخش هاي فيروز كوه، دماوند، لواسانات، رودبار قصران، طالقان و بخش هايي از شمال ساوجبلاغ است كه به علت ناهمواري هاي شديد سطح زمين، وضعيت نامساعد جوي و اقليم سرد، مردم اين ناحيه، بيشتر به فعاليت هاي باغداري و دامداري مي پردازند و سيب، گوجه سبز، گيلاس، زردآلو و هلو از مهم ترين محصولات اين ناحيه به شمار مي رود.

دشت ها و كوهپايه هاي جنوبي البرز: اين ناحيه شامل ورامين، ري، شهريار، رباط كريم، اشتهارد و بخش هاي مركزي و جنوبي ساوجبلاغ است. به جز نواحي نزديك شوره زار، بقيه زمين هاي اين ناحيه براي كشاورزي مساعد است. محصولات عمده اين ناحيه گندم، جو، يونجه، ذرت علوفه اي، گوجه فرنگي، خيار، انواع سبزي، سيب زميني، گياهان علوفه اي، انگور، چغندر قند و پنبه است. از نواحي مهم كشاورزي استان تهران مي توان به رودبار قصران در شمال شرقي تهران  كه اراضي حاصل خيز و باغ هاي فراوان دارد، اشاره كرد. لواسانات در غرب شهرستان دماوند از ديگر نواحي كشاورزي تهران با زمين هاي حاصلخيز است. در شهرستان كرج محصولاتي چون چغندر، ميوه و فرآورده هاي دامي توليد مي شود.

دامداري:
دره ها و دامنه هاي البرز با مراتع سرسبز و غني، از موقعيت مناسبي براي دامداري برخوردار است. در سطح استان، دامداري هم در دشت ها و هم در نواحي كوهستاني و كوهپايه اي رواج دارد. سهم دامداري در اقتصاد استان ناچيز است.

معادن:
از معدن هاي كل كشور نيز 4/15 در صد آن در محدوده استان تهران قرار دارد. اين معادن را مي توان به گروه هاي زير تقسيم كرد:

معادن فلزي: شامل مس، سرب، موليبدن، منگنز و آهن است. تقريبا" همه منگنز استخراجي كشور از معادن منگنز استان تهران به دست مي آيد كه در جنوب و جنوب غربي آن قرار دارد.  
 

معادن غير فلزي: در برگيرنده ذخاير سنگ آهك و دولوميت است.

معادن خاك نسوز: شامل كائولن (خاك چيني) است و 51 درصد توليد كل كشور از اين استان استخراج مي شود. معدن هاي سنگ گچ استان نيز داراي ذخاير بزرگي است. معادن نيتونيت و خاك صنعتي در بخش هاي شرقي و جنوب شرقي استان كشف شده است.

صنايع

استان تهران يكي از كانون هاي عمده صنايع كشور است. توسعه اين صنايع بيشتر در امتداد راه هاي ورودي به تهران به ويژه در مسير تهران- كرج، تهران – ساوه و تهران- قم متمركز است. صنايع استان را بر حسب نوع توليد مي توان به گروه هاي زير تقسيم كرد:

صنايع غذايي: شامل كارخانه كان سازي، روغن نباتي، لبنيات پاستوريزه، فرآورده هاي گوشتي، تصفيه قند، بيسكويت سازي، نان ماشيني، نوشابه سازي، كنسرو و مرباسازي است.

صنايع نساجي و چرم: شامل ريسندگي و بافندگي پنبه اي و پشم، تريكو، كف پوش، فرش ماشيني، موكت، پتو، حوله، تهيه انواع پوشاك، كفش، چرم، كيف و چمدان كه به تازگي توليدات برزنت و الياف نيز جزء اين رشته از صنايع درآمده است.

صنايع كاني و غير فلزي: اين رشته از صنايع، مصالح ساختماني و لوازم يهداشتي خانه ها و شيشه تهيه و توليد مي كنند.

صنايع فلزي: اين رشته از صنايع، انواع خودرو، لوازم خانگي مانند بخاري، كولر، اجاق گاز، يخچال، ماشين لباس شويي و نيز مخازن تحت فشار، لوله پروفيل، پنجره و بسياري ديگر از فرآواده هاي فلزي را توليد مي كنند و در غرب تهران در دو سوي مسير تهران- كرج و شرق تهران، به سوي جاده تهران -آب علي قرار دارند.

صنايع سلولزي: شامل موسسه هايي است كه به توليد كاغذ مقوا، كارتن، كيسه و پاكت كاغذي، كاغذهاي بهداشتي و توليدات چوبي مانند نئوپان، فيبر، كبريت اشتغال دارند.

صنايع شيميايي و دارويي: شامل كارخانه ها و كارگاه هايي است كه به توليد دارو، مواد بهداشتي، مواد ضد عفوني كننده، لاستيك و پلاستيك، رنگ هاي ساختماني و صنعتي، پاك كننده هاي جامد و مايع، فرآورده هاي نفتي، روغن موتور، و سموم دفع آفات نباتي مي پردازند.

صنايع برق و الكترونيك: شامل موسسه هايي است كه به توليد و مونتاژ وسايل برقي و الكتريكي، كابل، باتري و لامپ مي پردازند.

صنعت و معدن در استان تهران :

صنايع :

1.صنايع غذايي: شامل كارخانه قندسازي، روغن نباتي، لبنيات پاستوريزه، فرآورده هاي گوشتي، تصفيه قند، بيسكويت سازي، نان ماشيني، نوشابه سازي، كنسرو و مرباسازي است.

2.صنايع نساجي و چرم: شامل ريسندگي و بافندگي پنبه اي و پشم، تريكو، كف پوش ، فرش ماشيني، موكت، پتو، حوله ، تهيه انواع پوشاك، كفش، چرم، كيف و چمدان كه به تازگي توليدات برزنت و الياف نيز جزء اين رشته از صنايع در آمده است.

3.صنايع كاني و غير فلزي: اين رشته از صنايع، مصالح ساختماني و لوازم بهداشتي خانه ها و شيشه تهيه و توليد مي كنند.

4.صنايع فلزي: اين رشته از صنايع ، اتومبيل و ميني بوس، وانت، لوازم خانگي مانند بخاري، كولر، اجاق گاز، يخچال، ماشين لباسشويي و نيز مخازن تحت فشار، لوله پروفيل، پنجره و بسياري ديگر از فرآورده هاي فلزي را توليد مي كنند و در غرب تهران در دو سوي مسير تهران –كرج و شرق تهران، به سوي جاده تهران-آب علي قرار دارند.

5.صنايع سلولزي: شامل موسسه هايي است كه به توليد كاغذ، مقوا، كارتن، كيسه و پاكت كاغذي، كاغذهاي بهداشتي و توليدات چوبي مانند نئوپان، فيبر، كبريت و مواد اشتغال دارند.

6.صنايع شيميايي و دارويي: شامل كارخانه ها و كارگاه هايي است كه به توليد دارو، مواد بهداشتي، مواد ضدعفوني كننده، لاستيك و پلاستيك، رنگ هاي ساختماني و صنعتي، پاك كننده هاي جامد و مايع، فرآورده هاي نفتي، روغن موتور، و سموم دفع آفات نباتي مي پردازند.

7. صنايع برق و الكترونيك: شامل موسسه هايي است كه به مونتاژ وسايل برقي و الكتريكي، توليد كابل، باتري و لامپ مي پردازند.

استان تهران با 18909 كيلومترمربع مساحت و 2/1 درصد مساحت كل كشور ايران از آن جهت از ديگر استانهاي كشور متمايز است كه به عنوان مركزيت سياسي جمهوري اسلامي ايران در آن مستقر است. ولي استان و شهر تهران برخلاف آنچه كه تصور مي‌شود علاوه بر محوريت سياسي كه ويژگي آن محسوب مي‌شود داراي ابعاد مختلفي همچون ساير استانهاي ايران و همه شهرها و استانهاي كشورهاي دنيا است. استاني با 13 شهرستان شهريار، رباط‌ كريم، كرج، ساوجبلاغ، نظرآباد،ورامين، اسلامشهر، شميرانات، ري، دماوند، فيروزكوه، پاكدشت و تهران و 43 شهر و 1358 آبادي داراي سكنه را از دو جنبه بايد شناخت. تهران قديم كه پشتوانه و هويت فرهنگي مردم و ساكنان آن است و تهران جديد كه ويژگيهاي خاص اعم از مثبت و منفي خود را در ميان ساير استانهاي كشور دارد.
تهران: تهران پايتخت ايران به عنوان پر جمعيت‌ترين شهر كشور، از نظر مساحت شهرنشيني نه تنها در ايران بلكه در دنيا جزو بزرگترين شهرها مي‌با‌شد كه از آن به عنوان ابر شهر ياد مي‌كنند.